هشدار شناختیک: رفع فیلتر تلگرام، کوچ ۵۲ درصدی کاربران از پلتفرم‌های داخلی

پیش‌بینی مرکز شناختیک: کوچ گسترده کاربران از پلتفرم‌های داخلی با رفع فیلتر تلگرام

مرکز پژوهشی شناختیک در یک تحلیل داده‌محور هشدار داده است که رفع فیلتر تلگرام می‌تواند به کاهش چشمگیر کاربران پلتفرم‌های داخلی منجر شود. بر اساس نتایج مدل آماری VAR این مرکز، در صورت رفع فیلتر تلگرام، تعداد کاربران روزانه پلتفرم‌های داخلی تا ۵۲ درصد کاهش خواهد یافت. این ارزیابی بر پایه داده‌های رفتاری کاربران از آذر ۱۳۹۴ تا مرداد ۱۴۰۵ و واکنش آن‌ها به رویدادهای کلیدی فضای مجازی کشور، از جمله فیلترینگ تلگرام و اختلال اینستاگرام، انجام شده است.

دلایل اصلی نارضایتی کاربران از پلتفرم‌های بومی

تحلیل شناختیک بر این نکته تأکید دارد که دلایل اصلی این افت کاربران، به مشکلات زیرساختی، تجربه کاربری ضعیف، عدم دسترسی آزاد به محتوای موردعلاقه و محدودیت‌های عملکردی پلتفرم‌های داخلی بازمی‌گردد. پیمایش قبلی این مرکز در بهار ۱۴۰۳ نیز نشان داده بود که کاربران، نبود محتوای متنوع و جذاب، رابط کاربری نامناسب و عدم اعتماد به حفظ حریم خصوصی را از مهم‌ترین دلایل نارضایتی خود از پلتفرم‌های بومی عنوان کرده‌اند.

رفتار کاربران حاکی از آن است که وفاداری آن‌ها به پیام‌رسان‌های داخلی اغلب ناشی از نبود جایگزین فیلترنشده است، نه رضایت واقعی. نمودارهای رفتاری در بازه‌های زمانی مختلف نیز نشان می‌دهد که هر زمان یکی از پیام‌رسان‌های بین‌المللی رفع محدودیت شده، استقبال کاربران از آن به‌سرعت باعث افت سهم داخلی‌ها شده است.

سناریوی نگران‌کننده بازگشت تلگرام

تلگرام، با وجود فیلتر بودن، همچنان یکی از پرمخاطب‌ترین بسترهای ارتباطی در ایران است و بر اساس آمارهای مختلف، دومین اپلیکیشن محبوب ایرانیان پس از اینستاگرام محسوب می‌شود. در آخرین نظرسنجی، تلگرام با ۳۹.۳ درصد بیشترین میزان استفاده را داشته است.

طبق داده‌های شناختیک، در صورت رفع فیلتر این پلتفرم، نه تنها کاربران سابق بازخواهند گشت، بلکه روند مهاجرت معکوس از داخلی‌ها به تلگرام نیز شتاب خواهد گرفت؛ به‌گونه‌ای که سهم پلتفرم‌هایی مانند روبیکا، ایتا، بله و سایر داخلی‌ها ممکن است به کمتر از نصف کاهش یابد. مدل VAR پیش‌بینی می‌کند که پس از رفع فیلتر احتمالی تلگرام، تنها طی یک سال، متوسط کاربر فعال روزانه پلتفرم‌های بومی از سطح فعلی به حدود ۴۸ درصد خواهد رسید که نشان‌دهنده یک بحران بالقوه برای سیاست‌گذاران حوزه حکمرانی دیجیتال است.

فیلترینگ: ابزاری ناکارآمد برای وفادارسازی

شناختیک در تحلیل خود تأکید کرده که تکیه بر فیلترینگ به‌عنوان ابزار سیاست‌گذاری نه تنها فرهنگ مصرف رسانه‌ای کاربران را اصلاح نکرده، بلکه نوعی اعتماد منفی نسبت به سیاست‌گذاری رسمی ایجاد کرده است. به عبارت دیگر، وفاداری پلتفرمی نه از مسیر اجبار، بلکه از دل تجربه بهتر و انتخاب آزاد حاصل می‌شود.

نشانه‌های رفتاری کاربران به‌وضوح حکایت از آن دارد که در صورت بازگشت آزادانه گزینه‌های محبوب قبلی، تمایل عمومی برای ترک پلتفرم‌های داخلی بسیار بالا خواهد بود. گزارش شناختیک، تحت عنوان «شناخت رفتار کاربران ایرانی در مواجهه با رفع محدودیت پلتفرم‌ها»، یکی از معدود تلاش‌های داخلی برای تحلیل علمی و پیش‌بینی رفتار کاربران بر پایه داده‌های تاریخی است.

این تحلیل نه تنها یک هشدار فنی برای آینده پیام‌رسان‌های بومی است، بلکه بازتابی از شکست استراتژی فیلترینگ در ایجاد اکوسیستم دیجیتال پایدار و مورداعتماد نیز محسوب می‌شود. کارشناسان معتقدند بدون اصلاح اساسی در مدل توسعه پلتفرم‌های بومی و جلب اعتماد کاربران، تغییر در سیاست فیلترینگ می‌تواند منجر به فروپاشی سریع آنچه «جایگزین داخلی» خوانده می‌شود، گردد. لازم به ذکر است که مدل‌های بومی در بسیاری از موارد، نظیر دوران جنگ، نتوانستند زیرساخت خود را برای ارائه خدمات تقویت کنند و بارها دچار خطا و ایراد در عملکرد شده بودند.