مازندران؛ نگین سبز ایران در چنگال خشکسالی و سوءمدیریت آب

تغییر چهره سبز مازندران

مازندران که همواره به عنوان مظهر فراوانی آب و جنگل‌های انبوه شناخته می‌شد، اکنون با واقعیت تلخی روبروست. پوشش‌های جنگلی و مرتعی متراکم به لکه‌های پراکنده تبدیل شده‌اند. طی دو دهه اخیر، بخش قابل توجهی از اراضی جنگلی، مرتعی و کشاورزی این استان به دلیل توسعه مناطق مسکونی، ساخت‌وساز ویلاها، شهرک‌های صنعتی و مجتمع‌های تولیدی، تخریب و تغییر کاربری یافته‌اند.

این تغییرات گسترده در ساختار زمین، به طور مستقیم بر بیلان آب استان تأثیر گذاشته و منجر به افزایش رواناب و کاهش ذخیره آب در خاک شده است. نتیجه این روند، کاهش آب‌دهی و خشک شدن تدریجی چشمه‌ها و در نهایت تقلیل جریان آب در رودخانه‌ها، به ویژه در فصول کم بارش است.

کاهش بارندگی و آورد رودخانه‌ها

بارش‌ها و نزولات جوی در مازندران نیز مانند سال‌های گذشته نیستند. این پدیده تا حد زیادی به تغییرات اقلیمی جهانی مرتبط است. حیدر داوودیان، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای مازندران، تأکید کرده است که همه آمارهای مربوط به بارندگی و آورد رودخانه‌ها در سال آبی جاری نسبت به دوره درازمدت کاهشی است.

با وجود اینکه مازندران از نظر ذخایر آبی در سدها و میزان بارندگی‌ها وضعیت بهتری نسبت به سایر استان‌ها دارد، اما کاهش بارش‌ها و آورد رودخانه‌ها نشان‌دهنده درگیری این استان با خشکسالی است. برای حفظ ذخایر آبی موجود به عنوان پشتوانه سال آینده، مصرف بهینه آب و ممنوعیت کشت دوم برنج باید جدی گرفته شود.

داوودیان اشاره کرد که پاییز و زمستان گذشته بارش‌های مناسبی منجر به پر شدن مخازن سدها و آب‌بندان‌ها شد، اما در چهار ماه اخیر، کاهش بارش‌ها و افزایش دما، ضرورت حفظ این ذخایر را بیش از پیش نمایان کرده است.

ممنوعیت کشت دوم برنج

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای مازندران اعلام کرد که کشت دوم برنج مانند سال‌های گذشته ممنوع است. این ممنوعیت شامل تمامی کشاورزان در سراسر استان می‌شود و کشت دوم برنج در هیچ نقطه‌ای از مازندران مجاز و بدون آسیب تلقی نمی‌شود.

کشاورزان باید آگاه شوند که کشت دوم برنج به معنای افزایش فشار بر منابع آبی زیرزمینی و کاهش میزان ذخایر آبی موجود در استان است و تحت هیچ شرایطی دریچه سدهای استان برای تامین آب کشاورزی در کشت دوم برنج باز نخواهد شد.

طبق آمارهای ثبت شده، در ۱۰ ماه گذشته از سال آبی ۱۴۰۳-۱۴۰۴، میزان بارندگی‌ها در مازندران حدود ۱۱ درصد کمتر از دوره درازمدت و آورد رودخانه‌های استان نیز در این بازه زمانی ۱۸ درصد کاهش یافته است.

سوءمدیریت، عامل اصلی بحران آب

کارشناسان معتقدند که مشکل کمبود آب مازندران تنها به بارش‌ها مربوط نیست. بررسی روند تغییرات بارندگی و تبخیر در دهه‌های گذشته نشان می‌دهد که تأثیر نوسانات بارش و تبخیر بر وضعیت منابع آب مازندران در مقایسه با اثرات انسانی قابل توجه نبوده است. افزایش مکرر بارگذاری‌ها بر منابع آب و توسعه اقتصاد آب‌محور بدون توجه به مدیریت مصرف، مشکلات کم‌آبی استان را به سرعت آشکار کرده است.

عبدالله درزی نفت چالی، عضو هیأت علمی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، تأکید کرده است که مشکلات مازندران از کمبود آب نیست، بلکه از سوءمدیریت آب است. این نوع مدیریت، علاوه بر آسیب‌های اقتصادی و زیست‌محیطی، می‌تواند آسیب‌های اجتماعی مختلفی را در سطح کشاورزان و جوامع محلی ایجاد کند.

راهکارهای برون‌رفت از چالش آب

دانشیار گروه مهندسی آب دانشگاه ساری، خواستار ایجاد تحول اساسی و انقلاب در رویکردهای مدیریتی آبی استان شده است. او تأکید می‌کند که نگاه متولیان آب استان باید از افزایش مکرر تأمین منابع آب به سمت اصلاح ساختارهای مصرف تغییر کند.

متخصصان و فعالان محیط زیست نیز بر این باورند که کمبود منابع آبی به مؤلفه‌هایی چون:

• نوع و نحوه مصرف
• کشاورزی سنتی
• جمعیت
• اختلال در شبکه‌های توزیع و انتقال

گره خورده است.

درزی صراحتاً بیان می‌کند که اصرار مدیران و سیاست‌گذاران آب استان بر افزایش تعداد سدهای ذخیره‌ای برای تأمین نیاز آبی کشاورزی، نشان‌دهنده عدم اهمیت مشکلات بهره‌برداران و محیط زیست برای آن‌هاست. او معتقد است که دولت باید بسترهای آموزشی مناسبی را برای بهره‌برداران فراهم کند تا اهمیت ارتقای بهره‌وری مصرف آب را درک کنند و در این راستا، لحاظ مشوق‌های درخور و جرایم متناسب و بازدارنده از اهمیت زیادی برخوردار است.

وی با تأکید بر مسئله آموزش، می‌گوید که با ظرفیت‌سازی مناسب، باید مدیران و بهره‌برداران را با شاخص‌های جدید و چندبعدی بهره‌وری آب آشنا کرد تا علاوه بر حفظ کمیت آب، مشکلات کیفی آب و عواقب زیست‌محیطی آن نیز کنترل شود. نقش دستگاه‌های دولتی مانند آموزش و پرورش، فرهنگ و ارشاد و صداوسیما در تغییر رویکردهای مصرف عمومی بسیار مهم است.

در نهایت، مسئله آب موضوعی تک‌بعدی نیست و تمام ابعاد حیات بشر و محیط زیست را تحت تأثیر قرار می‌دهد. نبود آب برابر با نبود زندگی و حیات خواهد بود. بنابراین، ضروری است هم مسئولان و هم مردم با وسواس بیشتر و قناعت نسبت به مصرف این عنصر بدون جایگزین طبیعت اقدام کنند.