تاریخچه سیاست‌گذاری تریاک در ایران: از مشروطه تا پایان پهلوی |…

تاریخچه سیاست‌گذاری تریاک در ایران، از دوران مشروطه تا پایان حکومت پهلوی، روایتی پیچیده از تلاش‌های دولت برای کنترل و مدیریت این ماده مخدر است. این سیاست‌ها که ترکیبی از رویکردهای اقتصادی، کنترلی، امنیتی و درمانی بودند، نشان‌دهنده چالش‌های عمیق اجتماعی و اقتصادی مرتبط با تریاک در طول یک قرن گذشته است.

سیاست‌های اولیه در دوران پهلوی اول

با آغاز سلطنت پهلوی اول، مسئله تریاک به یکی از دغدغه‌های اصلی دولت و مجلس تبدیل شد. پیش از آن، در دوران مشروطه، نمایندگان مجلس با تصویب «قانون تحدید تریاک» در سال ۱۲۸۹، گام‌های اولیه را برای کنترل مصرف برداشته بودند. این قانون مالیاتی معادل ۳۰۰ دینار برای هر مثقال تریاک تعیین کرد و مصرف شیره تریاک را ممنوع ساخت. مردم نیز موظف به تحویل سوخته تریاک به دولت بودند. این رویکرد اولیه بیشتر اقتصادی و کنترلی بود تا کیفری.

با روی کار آمدن پهلوی اول، سیاست‌های کنترل تریاک جدی‌تر شد:

ممنوعیت واردات: واردات مواد مخدر در سال‌های ۱۳۰۱ تا ۱۳۰۴ ممنوع شد و نظارت بر آن به گمرک و شهربانی سپرده شد.
جرم‌انگاری استعمال علنی: در سال ۱۳۰۴، استعمال علنی تریاک، الکل و سایر مواد مخدر جرم اعلام شد که نشان‌دهنده عزم دولت برای مقابله با مظاهر آشکار اعتیاد بود.
محدودیت حمل: در سال ۱۳۰۵، بخشنامه‌ای صادر شد که حمل بیش از ۸ مثقال (حدود ۳۰ گرم) تریاک را بدون مجوز رسمی ممنوع کرد. این اقدام با هدف محدود کردن مصرف فردی و کنترل عرضه صورت گرفت.

با وجود این اقدامات، وزارت دارایی همچنان از فروش شیره تریاک درآمد قابل‌توجهی کسب می‌کرد که نشان می‌داد نگاه اقتصادی به این ماده هنوز کنار گذاشته نشده بود.

قانون انحصار دولتی تریاک و رویکرد رضاشاه

نقطه عطف سیاست‌گذاری در این دوران، تصویب قانون انحصار دولتی تریاک در سال ۱۳۰۷ بود. بر اساس این قانون، کلیه مراحل تولید، خرید، فروش، نگهداری، بسته‌بندی، واردات و صادرات تریاک تحت کنترل کامل دولت قرار گرفت. دولت موظف شد مصرف داخلی را طی ۱۰ سال، سالانه ۱۰ درصد کاهش دهد تا در نهایت تنها مصارف پزشکی با نسخه پزشک مجاز باشد. اگرچه مصرف شخصی هنوز جرم تلقی نمی‌شد، اما نگهداری و توزیع غیرقانونی با مجازات‌هایی نظیر حبس و جریمه همراه بود. این قانون نماد سیاست‌گذاری متمرکز رضاشاه در این زمینه بود.

«این سند بخشنامه رئیس کل انحصار دولتی تریاک وزارت مالیه در تاریخ ۱۰ مرداد ۱۳۰۸ است که در آن ضمن اصلاح دو بخشنامه گذشته، حمل تریاک با باندرل توسط اشخاص و حمل تریاک با باندرل توسط مسافر که بیش از هشت مثقال و بدون مجوز موسسه کل انحصار دولتی تریاک باشد، ممنوع دانسته است.»

در مجموع، رویکرد حکومت پهلوی اول ترکیبی از نگاه اقتصادی، کنترلی و امنیتی بود. ابتدا با مالیات‌گیری، سپس با ممنوعیت حمل و محدودیت استعمال علنی، و در نهایت با انحصار دولتی، تلاش شد چرخه تولید و مصرف تریاک تحت کنترل کامل درآید. با این حال، بخش‌هایی از این سیاست‌ها به‌طور کامل اجرا نشد.

«این سند در تاریخ ۳۰ دی ۱۳۰۸ اعلان معاون ایالت فارس برای اطلاع مجدد اهالی شیراز مبنی بر منع استعمال تریاک، شیره، حشیش و مشتقات آن در قهوه خانه‌ها و معابر عمومی است که قبلاً ممنوعیت آن مطابق قانون مجازات عمومی به اطلاع عموم رسیده.»

تحولات در دوران پهلوی دوم

با آغاز سلطنت پهلوی دوم و تحولات بین‌المللی دهه‌های ۲۰ و ۳۰، نگاه ایران به مواد مخدر تغییر کرد. ایران در سال ۱۳۲۴ به کنوانسیون بین‌المللی مواد مخدر (نیویورک ۱۹۶۱) پیوست و کشت خشخاش را ممنوع اعلام کرد. اما این ممنوعیت دیری نپایید و در سال ۱۳۲۶، دولت کشت قانونی خشخاش را تحت انحصار و نظارت خود از سر گرفت و همچنان از آن به عنوان منبع درآمد بهره می‌برد.

از سال ۱۳۳۴، سیاست سختگیرانه‌تری اتخاذ شد. کشت خشخاش مجدداً ممنوع شد و مبارزه با قاچاق و مصرف مواد مخدر شدت گرفت. مجازات‌ها سنگین‌تر شد و کارزارهای فرهنگی گسترده‌ای علیه اعتیاد به راه افتاد. با این حال، گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهد که شکافی میان سیاست رسمی و واقعیت اجتماعی وجود داشت و برخی نزدیکان دربار و مقامات نیز در قاچاق یا مصرف این ماده دخیل بودند.

نقطه عطف بعدی، تصویب قانون کشت محدود خشخاش در سال ۱۳۴۷ بود. این قانون به دولت اجازه می‌داد در صورت ادامه کشت خشخاش در کشورهای همسایه، در داخل نیز کشت محدود انجام دهد. تولید، توزیع و فروش همچنان در انحصار دولت باقی ماند و تنها افراد دارای مجوز پزشکی یا فعال در تحقیقات علمی مجاز به مصرف بودند. دولت همچنین مکلف شد سالانه بودجه مشخصی برای درمان معتادان تخصیص دهد و معتادانی که ترک نمی‌کردند، ممکن بود از شغل یا خدمات اجتماعی محروم شوند.

در همین دوران، سیاست سهمیه‌بندی مصرف نیز اجرا شد. افراد بالای ۵۰ سال می‌توانستند با دریافت کارت مخصوص، سهمیه تریاک دریافت کنند و افراد زیر ۵۰ سال نیز در صورت تأیید پزشک، به مصرف کنترل‌شده ادامه دهند. این سیاست تلفیقی از نگاه درمانی و واقع‌گرایانه به مسئله اعتیاد بود.

نتیجه‌گیری

از دوران مشروطه تا سال‌های پایانی حکومت پهلوی، تریاک همواره در کانون یکی از پیچیده‌ترین سیاست‌گذاری‌های اجتماعی، اقتصادی و امنیتی ایران قرار داشت. تلاش‌های مستمر برای کنترل این پدیده، از مالیات‌گیری و انحصار دولتی گرفته تا مبارزه قانونی و سهمیه‌بندی درمانی، نشان‌دهنده عزم دولت برای مقابله با آثار ویرانگر اجتماعی آن بود.