روابط پنهان چین و اسرائیل: اقتصاد نسل‌کشی و دروازه فناوری نوین

درخواست سازمان ملل برای قطع روابط تجاری با اسرائیل

فرانچسکا آلبانزه، گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد در سرزمین‌های اشغالی فلسطین، اوایل ماه جولای در نشست شورای حقوق بشر در ژنو، از تمامی کشورها خواست تا روابط تجاری و مالی خود را با اسرائیل قطع کرده و به حمایت از آنچه او «اقتصاد نسل‌کشی» نامید، پایان دهند. آلبانزه وضعیت فلسطین اشغالی را «آخرالزمانی» توصیف کرد و اسرائیل را مسئول یکی از بی‌رحمانه‌ترین نسل‌کشی‌ها در تاریخ مدرن دانست.

چین: شریک اقتصادی کلیدی اسرائیل

بر اساس داده‌های تجاری اسرائیل، چین یکی از مهم‌ترین شرکای اقتصادی و تأمین‌کنندگان نیازهای اساسی اقتصاد اسرائیل است. در سال ۲۰۲۴، چین بیش از ۱۹ میلیارد دلار کالا به اسرائیل صادر و بیش از ۲.۸ میلیارد دلار کالا از اسرائیل وارد کرده است. این ارقام چین را به بزرگترین صادرکننده کالا به اسرائیل و سومین واردکننده بزرگ از این رژیم تبدیل می‌کند.

با وجود مواضع سیاسی چین مبنی بر مخالفت با هرگونه اقدام آسیب‌رسان به غیرنظامیان و نقض قوانین بین‌المللی، حجم تجارت دوجانبه چین و اسرائیل از زمان آغاز جنگ در غزه، از ۱۹ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳ به ۲۱ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته است. حتی در جریان حمله اخیر اسرائیل به ایران، چین تنها به موضع‌گیری‌های دیپلماتیک اکتفا کرد و اقدام عملی در حمایت از ایران انجام نداد.

دلایل اهمیت اسرائیل برای چین: فناوری و ژئوپلیتیک

آرش رئیسی‌نژاد، استاد دانشگاه هاروارد، در پستی در شبکه اجتماعی ایکس به یکی از دلایل این سیاست چین اشاره کرده است: «جنگ اوکراین به تحکیم محور پکن-مسکو انجامیده. این مهم اما لزوماً درباره ایران صدق نمی‌کند. پوتین و شی حمایت همه‌جانبه از تهران در میانه جنگی دیگر نخواهند کرد؛ چرا که روسیهٔ درگیر اوکراین، اسرائیل را سرزمینی روس‌تبار می‌بیند و چینِ توازن‌طلب، آن را دروازه دستیابی به فناوری نوین.»

اهمیت اسرائیل برای پکن، به ویژه به عنوان «دروازه دستیابی به فناوری نوین»، ریشه در تاریخ روابط دیپلماتیک دو کشور دارد.

تاریخچه روابط دیپلماتیک

دیوید بن گوریون، اولین نخست‌وزیر اسرائیل، با نگاهی آینده‌نگرانه به اهمیت چین، اسرائیل را به اولین کشور خاورمیانه تبدیل کرد که جمهوری خلق چین را در ژانویه ۱۹۵۰ به رسمیت شناخت، هرچند این اقدام با پاسخ متقابل پکن همراه نشد.

همکاری‌های نظامی پنهانی در دهه ۱۹۸۰

نقطه عطف واقعی روابط مدرن چین و اسرائیل، در همکاری‌های نظامی پنهانی دهه ۱۹۸۰ شکل گرفت. پس از مرگ مائو و آغاز سیاست «درهای باز» در چین، پکن منافع خود را در اولویت قرار داد. تهاجم شوروی به افغانستان در سال ۱۹۷۹، یک منفعت استراتژیک مشترک میان پکن و تل‌آویو ایجاد کرد. دو طرف به طور مخفیانه همکاری نظامی را آغاز کردند و به طور مشترک به تأمین سلاح برای مجاهدین افغان پرداختند. این همکاری، ماهیت رابطه را از عدم وجود به یک رابطه استراتژیک پنهانی تغییر داد.

اسرائیل میلیاردها دلار فناوری نظامی پیشرفته به چین فروخت تا به مدرن‌سازی ارتش چین کمک کند. این همکاری‌ها شامل فناوری برای ارتقاء تانک‌ها و هواپیماهای چینی و احتمالاً انتقال فناوری حاصل از پروژه لغو شده جنگنده لاوی بود. یک گزارش از سال ۱۹۸۸ نشان می‌دهد که یک قرارداد مخفی برای فروش کلاهک‌های موشکی پیشرفته و پرتابه‌های زره‌شکن منعقد شده بود که توسط متخصصان اسرائیلی با گذرنامه‌های جعلی به چین سفر کرده بودند. این رابطه بر پایه منافع متقابل محض بود: نیاز چین به مدرن‌سازی و دستیابی به فناوری‌های غربی و نیاز اسرائیل به سرمایه برای تأمین مالی برنامه‌های تسلیحاتی داخلی خود.

برقراری روابط دیپلماتیک رسمی

پایان جنگ سرد و برگزاری کنفرانس صلح مادرید در سال ۱۹۹۱، فضای دیپلماتیک لازم برای خارج کردن این رابطه از سایه را فراهم کرد. پیش از آن، در اواخر دهه ۱۹۸۰ و اوایل ۱۹۹۰، هر دو طرف دفاتری را تأسیس کردند که عملاً به عنوان سفارتخانه عمل می‌کردند. سرانجام، روابط دیپلماتیک رسمی در ۲۴ ژانویه ۱۹۹۲ با امضای وزرای خارجه وقت اسرائیل و چین، دیوید لوی و چیان چیچن، برقرار شد.

این الگوی ثابت از اقدامات متناقض، نشان می‌دهد که اساس این رابطه نه بر ارزش‌های مشترک یا همسویی سیاسی، بلکه بر یک محاسبه سرد و منطقی از سودمندی متقابل بنا شده است. همین نگاه است که به روابط اقتصادی اجازه می‌دهد حتی در بحبوحه اختلافات سیاسی قابل توجه، شکوفا شود.

اسرائیل: قطب فناوری و گره استراتژیک در ابتکار کمربند و جاده

جورجیو کافیرو، تحلیلگر مسائل خاورمیانه، در تحلیلی که «مرکز عربی واشنگتن» منتشر کرده، نوشته است: «علاقه چین به اسرائیل، تا حد زیادی به جایگاه اسرائیل به عنوان یک قطب فناوری مربوط می‌شود که شرکت‌های نوآور بسیاری در آن فعالیت می‌کنند. اسرائیل نیز در مقابل، چین را دارای سریع‌ترین رشد در میان اقتصادهای بزرگ و یک بازار صادراتی گسترده می‌بیند.»

دولت پکن، شرکت‌های چینی را قویاً تشویق کرده است تا شرکت‌های فناوری اسرائیلی (مانند HexaTier، Visualead، ThetaRay، Lumus، Pixellot و ...) را خریداری کنند، با آن‌ها شریک شوند یا در آن‌ها سرمایه‌گذاری کنند و همچنین در پروژه‌های زیربنایی بزرگ، از جمله بنادر اشدود و حیفا و تونل‌های کرمل، مشارکت فعال داشته باشند.

بر اساس پژوهشی که دانشگاه هاروارد در سال ۲۰۲۲ منتشر کرد، از نگاه دولت چین، اسرائیل یک گره استراتژیک در ابتکار کمربند و جاده (BRI) است. موقعیت آن در مدیترانه شرقی، یک پیوند حیاتی برای «راه ابریشم دریایی» فراهم می‌کند و مسیرهای تجاری آسیا را به اروپا متصل می‌سازد. تعامل چین با اسرائیل تحت چارچوب BRI، جلوه‌ای از «تکنو-ناسیونالیسم» است که سرمایه‌گذاری چین را نه به عنوان یک اقدام صرفاً تجاری، بلکه به عنوان یک ابزار ژئوپلیتیکی تحت هدایت دولت، بازتعریف می‌کند.

نگرانی آمریکا و آینده روابط

رابطه پکن و تل‌آویو از نظر آمریکا یک تهدید محسوب می‌شود و در مقاطعی آمریکا تلاش کرده تا مانع از همکاری‌های چین و اسرائیل شود. در سال ۲۰۰۰، ایالات متحده مانع از فروش سیستم آواکس فالکون به چین شد. در دهه ۲۰۱۰ میلادی، آمریکایی‌ها بارها به اسرائیل هشدار دادند که از مشارکت شرکت‌های دولتی چینی در زیرساخت‌های کلیدی اسرائیل نظیر بندر حیفا جلوگیری کند. این فشارها، اسرائیل را مجبور به تأسیس یک کمیته رسمی نظارت بر سرمایه‌گذاری خارجی در سال ۲۰۱۹ کرد. در دهه ۲۰۲۰ نیز تلاش آمریکا بر روی جلوگیری از انتقال تکنولوژی‌هایی با کاربرد دوگانه از اسرائیل به چین معطوف بوده و سیاست اسرائیل به سمت یک مدیریت ریسک محتاطانه تغییر یافته است تا واشنگتن را راضی نگه دارد.

هرچند سیاست‌های پراگماتیک پکن و تل‌آویو تا امروز توانسته نقش بسیار مؤثری در حفظ مناسبات و همکاری‌های دو طرف، به ویژه همکاری‌های تجاری، ایفا کند و باعث شود در دو بحران بزرگ منطقه خاورمیانه یعنی جنگ غزه و جنگ ایران، چین به اقدامات دیپلماتیک و موضع‌گیری‌های سیاسی اکتفا کند، اما نگرانی آمریکا از این رابطه، تنها عاملی است که می‌تواند آینده روابط چین و اسرائیل را تحت تأثیر قرار دهد.