روابط استراتژیک سوریه و روسیه: منافع متقابل در دوران چالش‌ها

محورهای اصلی مذاکرات و انتظارات سوریه

الشیبانی در این دیدار بر اهمیت حضور روسیه در کنار سوریه برای ساختن کشوری متحد و قوی تأکید کرد و خواستار احترام متقابل شد. وی همچنین به لاوروف گفت که دوران کنونی، با وجود چالش‌ها، فرصتی برای پیشرفت سوریه است. لاوروف نیز دعوت کرملین از الشرع برای شرکت در اولین اجلاس روسیه - اتحادیه عرب در ۱۵ اکتبر در مسکو را تکرار کرد.

پیش از این سفر، گمانه‌زنی‌هایی مبنی بر درخواست استرداد بشار اسد از سوی سوریه مطرح شده بود، اما برآوردها حاکی از آن است که روسیه به این درخواست توجهی نکرده است، زیرا چنین اقدامی می‌تواند اعتبار مسکو را در میان متحدانش خدشه‌دار کند.

دلایل استراتژیک دیدار الشیبانی از مسکو

مصلحت و واقعیت‌های ژئوپلیتیکی بر خصومت‌های گذشته غلبه کرده است. روسیه از زمان مداخله در سوریه، دو پایگاه نظامی مهم در سواحل این کشور (پایگاه دریایی در طرطوس و پایگاه هوایی در حمیمیم) ایجاد کرده است که تا سال ۲۰۶۶ اعتبار دارند. این پایگاه‌ها به روسیه امکان می‌دهند تا نفوذ خود را در خاورمیانه گسترش داده و نیرو و سلاح به متحدان خود در آفریقا و خاورمیانه منتقل کند.

لاوروف آمادگی مسکو را برای بررسی «توافق‌نامه‌ها و قراردادهای منعقدشده تحت شرایط مختلف» ابراز کرد و الشیبانی نیز بر لزوم ارزیابی مجدد این توافق‌نامه‌ها برای اطمینان از «خدمت به منافع مردم سوریه» تأکید کرد. سوریه در مسیر پیشرفت خود به «دوستان و شرکایی» نیاز دارد.

به گفته تحلیلگر المانیتور، الشرع با کنار گذاشتن رویکرد جهادی و روی آوردن به عمل‌گرایی، مذاکراتی را با طرف‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای آغاز کرده است. «دارین خلیفه»، مشاور ارشد گروه بین‌المللی بحران، سفر شیبانی را «با سیاست تنش صفر الشرع، حتی با دشمنان سابق، سازگار» می‌داند. پس از به دست گرفتن قدرت، الشرع اعلام کرد که برخلاف انتظارات، برنامه‌ای برای قطع روابط با مسکو ندارد و به همین دلیل، هیأتی از مقامات روسی به رهبری میخائیل بوگدانوف به دمشق سفر کردند.

منافع متقابل روسیه و سوریه

روسیه، که به دلیل حمله به اوکراین با انزوا و تحریم‌های فزاینده‌ای روبرو است، مانند سوریه به شدت به شرکا نیاز دارد. «آرون لوند»، از اندیشکده «Century International»، معتقد است که روسیه حتی پس از سقوط اسد نیز توانسته رابطه کاری خود را با سوریه حفظ کند. او می‌گوید: «آنها از یکدیگر خوششان نمی‌آید، اما این مهم نیست. آنها از یکدیگر چیزهایی می‌خواهند و عمل‌گرا هستند. آنها می‌توانند با هم معامله کنند.»

منافع اصلی روسیه حفظ دو پایگاه خود در سوریه است و سوریه نیز به حمایت روسیه در سازمان ملل نیاز دارد. ایالات متحده اخیراً گروه حاکم بر سوریه را از فهرست سازمان‌های تروریستی خود حذف کرده است.

لوند خاطرنشان می‌کند که روسیه، به عنوان عضو دائم شورای امنیت، بعید است که این حمایت را «به صورت رایگان» انجام دهد. تأمین امنیت پایگاه‌هایش می‌تواند یک معامله متقابل باشد. دمشق ممکن است بخواهد از روابط روسیه با رژیم اسد برای برقراری ارتباط با چهره‌های کلیدی دوران اسد که از کشور گریخته‌اند، استفاده کند و حتی از روسیه بخواهد که فعالیت‌های خصمانه آنها را سرکوب کرده و به ردیابی دارایی‌های از دست رفته کمک کند.

برای سوریه، ادامه ارسال گندم و نفت روسیه حیاتی است، زیرا دولت موقت پس از بیش از یک دهه جنگ داخلی برای ایجاد ثبات اقتصادی تلاش می‌کند. همچنین، بخش عمده‌ای از زرادخانه نظامی سوریه پس از حملات هوایی اسرائیل، ساخت روسیه است و دمشق به دنبال جایگزینی، تعمیر و ارتقای آن است.

دیدگاه‌های متفاوت درباره نفوذ روسیه

با این حال، روسیه احساس می‌کند که منافعش در سوریه زمانی که این کشور ضعیف و دچار تفرقه است، به بهترین شکل تأمین می‌شود. «آنا بورشچفسکایا»، پژوهشگر ارشد موسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، معتقد است که روسیه نه تنها از طریق نظامی، بلکه از طریق روابط اقتصادی نیز برای بازیابی نفوذ خود در سوریه تلاش کرده است. او می‌گوید: «روسیه می‌خواهد سوریه ضعیف و تجزیه‌شده باشد، زیرا این یک محیط ایده‌آل برای تقویت نفوذش است. روسیه به آرامی و در طول زمان با گروه‌هایی که می‌تواند بعداً برای حمایت به آنها تکیه کند، روابط برقرار خواهد کرد.»