چالش‌های کنکور و مهاجرت تحصیلی: چرا جوانان ایرانی به خارج می‌روند؟

نگرانی‌های تحصیلی و مهاجرت دانشجویان: چالش‌ها و راهکارها

با پایان سال تحصیلی، دغدغه هدایت تحصیلی، انتخاب رشته و آمادگی برای کنکور، به یکی از اصلی‌ترین نگرانی‌های دانش‌آموزان و خانواده‌ها در دوره متوسطه تبدیل می‌شود. این نگرانی‌ها نه تنها به دلیل کسب نمرات ضعیف یا عدم کسب رتبه مناسب در کنکور است، بلکه نبود بازار کار مناسب برای بسیاری از رشته‌های دانشگاهی نیز بر این دغدغه‌ها می‌افزاید. ظرفیت محدود رشته‌های پرطرفدار مانند پزشکی، بسیاری از خانواده‌ها را به فکر اعزام فرزندانشان برای ادامه تحصیل به خارج از کشور انداخته است.

متأسفانه، بسیاری از دانشگاه‌های خارجی که دانشجویان ایرانی به آن‌ها مهاجرت می‌کنند، از نظر علمی وضعیت مطلوبی ندارند و مدارکشان در ایران و بسیاری از کشورهای جهان فاقد اعتبار است. این وضعیت منجر به آن می‌شود که جوانانی که با امید فراوان برای پزشک شدن مهاجرت کرده‌اند، پس از بازگشت به کشور قادر به ارائه خدمات پزشکی نباشند و برای طبابت با مشکلات جدی مواجه شوند.

در همین راستا، میزگردی با عنوان «کنکور و تبعات مهاجرت تحصیلی» با حضور محمد محمدی مسعودی، مدیر سابق اعزام و بورس دانشجویان وزارت علوم، و حمید اکبری، مشاور معاون آموزشی وزارت بهداشت، برگزار شد تا ابعاد این پدیده و راهکارهای مقابله با آن مورد بررسی قرار گیرد.

ظرفیت پایین رشته‌های پرتقاضا و پیامدهای آن

محمد محمدی مسعودی با اشاره به آمار متقاضیان رشته‌های علوم پایه، اظهار داشت که در سال جاری ۱۱۴ هزار نفر متقاضی این رشته‌ها بوده‌اند، در حالی که سال گذشته این رقم ۱۴۵ هزار نفر بوده است. وی تأکید کرد که ظرفیت پایین دانشگاه‌ها در رشته‌های علوم تجربی، به ویژه رشته‌های پرتقاضا مانند پزشکی، منجر به بروز فساد و باندبازی شده است. به عقیده او، یکی از راه‌های مقابله با این فساد، افزایش ظرفیت رشته‌های علوم تجربی است.

تقاضای کاذب برای رشته پزشکی

حمید اکبری، مشاور معاون آموزشی وزارت بهداشت، با اشاره به فشار خانواده‌ها و مدارس برای ورود دانش‌آموزان به رشته پزشکی، بیان کرد که نیمی از داوطلبان کنکور خواهان ورود به این رشته هستند، در حالی که ظرفیت آن محدود است. این وضعیت موجب سرخوردگی بسیاری از داوطلبان می‌شود. وی دلیل این تقاضای کاذب را هدایت تحصیلی نامناسب و زیرساخت فرهنگی نامطلوب دانست و افزود که کشور بیشتر به نیروی نخبه در رشته‌های علوم انسانی، علوم پایه و مهندسی نیاز دارد.

اگر ظرفیت رشته‌های پزشکی را به صورت غیرواقعی افزایش دهیم، متقاضیان سایر رشته‌ها کاهش می‌یابند. رشته‌های دیگر نیز برای رشد و توسعه کشور ضروری هستند و نباید به این التهاب و تقاضای کاذب دامن زد.

آمار نگران‌کننده مهاجرت تحصیلی

محمدی مسعودی به فعالیت آموزشگاه‌ها و مؤسسات غیرمجاز اعزام دانشجو اشاره کرد و گفت: «حدود ۳۰ هزار دانش‌آموز و ۹ هزار دانشجو در ترکیه مشغول به تحصیل هستند.» وی افزود که ۷۵ درصد دانشجویان ایرانی خارج از کشور در دانشگاه‌های غیرمجاز تحصیل می‌کنند که مدارکشان مورد تأیید وزارت علوم و وزارت بهداشت نیست. این جوانان که اغلب به دلیل عدم قبولی در کنکور به خارج از کشور مهاجرت می‌کنند، با چشم گریان کشور را ترک می‌کنند و این نوع مهاجرت را «مهاجرت اجباری» دانست.

وی تأکید کرد که والدین این جوانان سرمایه‌های زندگی خود را برای تحصیل فرزندانشان هزینه می‌کنند، اما این فرزندان پس از بازگشت به کشور نمی‌توانند حضور مفیدی داشته باشند. همچنین، بسیاری از این جوانان در کشورهای خارجی ناچار به انجام اقدامات خلاف قانون می‌شوند تا بتوانند شهریه دانشگاه خود را بپردازند، و حتی مواردی از خودکشی به دلیل مشکلات مهاجرت گزارش شده است.

چالش‌های افزایش ظرفیت پزشکی در داخل کشور

اکبری، مشاور معاون آموزشی وزارت بهداشت، توضیح داد که افزایش ظرفیت دانشگاه‌ها و رشته پزشکی به سادگی امکان‌پذیر نیست. وی اشاره کرد که تعداد دانشجویان رشته پزشکی در حال حاضر نسبت به چهار سال قبل دو برابر شده و به ۱۶ هزار نفر رسیده است، اما کشور با کمبود استاد دانشگاه و کمبود بودجه مواجه است.

اگر در منطقه‌ای پزشکی وجود ندارد به این خاطر است که تأسیس مطب یا بیمارستان خصوصی برای پزشک به صرفه نیست زیرا در یک منطقه محروم یا کمتر برخوردار کسی پول ویزیت به دکتر نمی‌دهد.

وی افزود که حتی با فرض وجود بودجه کافی برای افزایش دانشگاه‌ها و ساخت بیمارستان، نیاز به تعداد کافی بیمار برای توجیه افزایش ظرفیت رشته‌های پزشکی وجود ندارد. اکبری خاطرنشان کرد که تاکنون ۲۲۰ هزار نفر در تاریخ پزشکی ایران شماره نظام پزشکی دریافت کرده‌اند و در حال حاضر ۷۵ هزار دانشجوی رشته پزشکی داریم. به گفته او، پزشکان به تعداد کافی وجود دارند و مشکل اصلی، عدم تمایل پزشکان به فعالیت در مناطق محروم به دلیل عدم صرفه اقتصادی است.

اکبری هشدار داد که ایران در حال حاضر به «محل تولید پزشک برای کشورهای دیگر» تبدیل شده است، زیرا پزشکان به دلیل عدم وجود مشوق‌های مالی کافی برای کار در مناطق محروم، به کشورهای دیگر مهاجرت می‌کنند.

راهکارهای پیشنهادی برای حل بحران مهاجرت تحصیلی

محمدی مسعودی چندین راهکار برای حل مسئله مهاجرت تحصیلی دانشجویان ارائه داد:

• مسئله‌سازی مهاجرت: وی تأکید کرد که مهاجرت دانشجویان باید به یک مسئله ملی برای مسئولان کشور تبدیل شود. در حال حاضر، این پدیده نوعی دور زدن کنکور محسوب می‌شود و بسیاری از جوانان امیدوارند پس از اتمام تحصیل با تغییر قوانین بتوانند در ایران طبابت کنند.
• تغییر ذائقه متقاضیان: افزایش اشتغال برای فارغ‌التحصیلان سایر رشته‌ها و بورسیه کردن آن‌ها در سازمان‌های مرتبط می‌تواند جوانان را به رشته‌های غیرپزشکی متمایل کند.
• افزایش قدرت انتخاب: افزایش گزینه‌های انتخابی برای داوطلبان کنکور که نتوانسته‌اند در رشته پزشکی قبول شوند، به آن‌ها امکان می‌دهد در رشته‌های مهندسی و سایر رشته‌های برتر تحصیل کنند.
• افزایش ظرفیت‌های داخلی: افزایش تعداد دانشگاه‌ها و بیمارستان‌های محل تحصیل دانشجویان پزشکی، از جمله استفاده از ظرفیت بیمارستان‌های خصوصی و ساخت مراکز درمانی با کمک ظرفیت‌های مردمی در محلات کم‌برخوردار.

مسعودی در پایان انتقاد کرد که دولت و دستگاه‌های حکمرانی به جای حل علل اصلی، تنها به مطالبات مردمی واکنش نشان می‌دهند و در حال حاضر به مسئله مهاجرت دانشجویان ورود نمی‌کنند، اما وقتی این مسئله به اعتراض مردمی منجر شود، با عجله وارد عمل خواهند شد.

اکبری نیز اشاره کرد که وزارت بهداشت تلاش کرده است تا از ظرفیت‌های گوناگون، از جمله حضور سرمایه‌داران و بخش خصوصی، برای توسعه ظرفیت‌های پزشکی استفاده کند، اما با مشکلات و عوامل مداخله‌کننده غیرکارشناسی مواجه شده است. به عنوان مثال، افزایش شهریه رشته‌های پزشکی توسط دانشگاه آزاد با اعتراض دانشجویان روبرو شد.