شکایت جنجالی ایران خودرو از دولت و تناقض در ادعای خصوصی‌سازی

افشای اوج اختلاف با دولت

اوج این اختلاف با انتشار نامه‌ای از سوی مدیرعامل ایران خودرو به رئیس اداره نظارت بر ناشران سازمان بورس و اوراق بهادار آشکار شد. در این نامه، ایران خودرو خواستار مطالبه خسارت ناشی از فروش محصولات با قیمتی کمتر از قیمت متعارف بازار در بازه زمانی بهمن ماه ۱۴۰۱ تا ۲۰ خرداد سال جاری شده است.

چرا ایران خودرو هنوز خصوصی نیست؟

درخواست ایران خودرو برای بهره‌مندی از مزایای خصوصی‌سازی و مطالبه جبران خسارت ناشی از قیمت‌گذاری دستوری در حالی مطرح می‌شود که این خودروساز، با وجود سال‌ها بحث در زمینه خصوصی‌سازی، به دلایل متعدد هنوز به معنای واقعی خصوصی‌سازی نشده است:

• مالکیت دولتی: بخش قابل توجهی از سهام ایران خودرو (مستقیم و غیرمستقیم) همچنان در اختیار شرکت‌های دولتی، شبه‌دولتی و نهادهای عمومی است که به دولت نفوذ و کنترل قابل توجهی بر مدیریت و سیاست‌های این شرکت می‌دهد.
• قیمت‌گذاری دستوری: فعالیت ایران خودرو تحت قیمت‌گذاری دستوری، گواهی بر عدم استقلال کامل آن از دولت و عدم خصوصی‌سازی واقعی است، زیرا یک خودروساز خصوصی واقعی قیمت‌های خود را بر اساس عرضه و تقاضا تعیین می‌کند.
• تناقض در ادعا: تا زمانی که دولت نقش تعیین‌کننده‌ای در مالکیت و مدیریت شرکت دارد، ایران خودرو نمی‌تواند به طور کامل از مزایای اصل ۴۴ قانون اساسی برای خصوصی‌سازی بهره‌مند شود. شکایت از قیمت‌گذاری دستوری در حالی که هنوز تحت کنترل یا نفوذ دولت است، تناقض‌آمیز به نظر می‌رسد.
• بازار غیررقابتی: بازار خودروی ایران به دلیل سیاست‌های حمایتی و تعرفه‌های وارداتی بالا، یک بازار رقابتی کامل نیست. حضور ایران خودرو و سایپا شرایط انحصاری را تشدید کرده و دولت را مجبور به دخالت در قیمت‌گذاری برای حمایت از مصرف‌کننده می‌کند.
• بهره‌مندی از حمایت‌های دولتی: ایران خودرو در طول سالیان متمادی از انواع حمایت‌ها، تسهیلات و یارانه‌های دولتی مانند ارز دولتی، تسهیلات بانکی خاص و حمایت‌های تعرفه‌ای بهره‌مند بوده است.

نمونه‌هایی از حمایت‌های دولتی

• تعرفه‌های بالای واردات: این تعرفه‌ها بازار داخلی را از رقابت خارجی مصون نگه داشته و به خودروسازان داخلی امکان داده تا بدون فشار رقابتی محصولات خود را عرضه کنند.
• تسهیلات بانکی: دولت در مقاطع مختلف، تسهیلات بانکی با نرخ سود پایین‌تر از نرخ بازار یا با شرایط بازپرداخت ویژه به خودروسازان ارائه کرده است.
• ارز دولتی: در دوره‌هایی که نرخ ارز در بازار آزاد نوسانات زیادی داشته، ایران خودرو برای واردات قطعات یا مواد اولیه، ارز با نرخ دولتی دریافت کرده است.
• حمایت از زنجیره تامین داخلی: دولت با وضع قوانین و مقررات، از زنجیره تامین داخلی و قطعه‌سازان حمایت کرده که به طور غیرمستقیم به نفع خودروسازان بزرگ بوده است.
• بخشودگی‌های مالیاتی و تخفیف عوارض گمرکی: در برخی موارد، دولت با بخشودگی‌های مالیاتی یا تخفیف عوارض گمرکی برای واردات برخی قطعات یا مواد اولیه، قیمت‌های بسیار مناسبی را برای خودروساز تعریف کرده است.
• یارانه سود تسهیلات: طرح‌هایی مانند پرداخت یارانه سود تسهیلات بانکی برای خرید خودروی جایگزین در ازای اسقاط خودروهای فرسوده، به تحریک تقاضا و فروش خودروهای تولید داخل به نفع ایران خودرو کمک کرده است.

ایران خودرو زمانی که صحبت از حمایت‌های دولتی مانند تعرفه، ارز و تسهیلات باشد، خود را یک «شرکت ملی» یا «صنعت استراتژیک» معرفی می‌کند که نیازمند حمایت دولت برای حفظ تولید و اشتغال است و ماهیت «دولتی» یا «شبه‌دولتی» خود را پررنگ می‌کند. اما زمانی که صحبت از قیمت‌گذاری یا دخالت دولت در امور مدیریتی می‌شود، ادعا می‌کند که یک شرکت «کاملاً خصوصی» است و باید بر اساس اصول بازار آزاد و بدون دخالت دولت عمل کند.

هشدار وزارت صمت به ایران‌خودرو

محمدصادق مفتح، جانشین وزیر صمت در امور بازرگانی، در واکنش به نامه رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار، اعلام و تاکید کرد که سقف مجاز افزایش قیمت محصولات ایران خودرو ۱۵ درصد است. وی افزود که اگر افزایش قیمتی بیش از این رقم اتفاق افتاده باشد، غیرقانونی است و وزارت صنعت برخورد لازم را انجام خواهد داد. مسئولیت تضییع حقوق سهامداران و سرمایه‌گذاران با این افزایش غیرقانونی قیمت‌ها بر عهده هیئت مدیره ایران خودرو خواهد بود.

سیاست کنونی ایران خودرو به «هم خر را می‌خواهد هم خرما را» نزدیک شده است؛ این خودروساز تلاش دارد تا هم از مزایای دولتی بودن استفاده کند و هم از مزایای خصوصی‌سازی. این دوگانگی در مطالبات، نقطه ضعف اصلی ادعای این شرکت شده است. به نظر می‌رسد بهتر است روند خصوصی‌سازی واقعی برای این شرکت اجرایی شود، البته در شرایطی که در معرض رقابت سالم و واردات خودرو به طور گسترده قرار گیرد تا مشخص شود که آیا می‌تواند در چنین بازاری محصولات خود را به فروش برساند یا خیر.