بحران کمبود معلم و تداوم به‌کارگیری بازنشستگان در مدارس

ریشه‌های بحران کمبود معلم

چالش کمبود معلم در آموزش و پرورش از سال 1400 آغاز شد و در سال 1402 با تغییرات مدیریتی و اخراج معلمان باسابقه، این روند تشدید یافت. این کمبود تا جایی پیش رفت که در برخی مناطق، والدین دانش‌آموزان مجبور به حضور در کلاس‌های درس شدند تا از عقب‌ماندگی تحصیلی فرزندانشان جلوگیری کنند. در پی این بحران، استفاده از معلمان بازنشسته به عنوان یکی از راهکارهای وزارت آموزش و پرورش مطرح شد؛ به طوری که برخی معلمان پس از 30 سال خدمت بازنشسته نشدند و برخی دیگر نیز پس از بازنشستگی مجدداً فراخوانده شدند.

کمبود معلم به ویژه در دوره متوسطه مشهودتر بود. این در حالی است که طبق قانون مصوب سال 1395، به‌کارگیری بازنشستگان در دستگاه‌های دولتی منوط به شرایط خاصی از جمله داشتن مدرک کارشناسی و بالاتر و حداکثر 8 ساعت کار در هفته است. این محدودیت‌ها، حل مشکل کمبود معلم در سراسر کشور را برای آموزش و پرورش دشوار کرده است.

نقد رویکرد به‌کارگیری بازنشستگان

سارا نیک‌فرجام، پژوهشگر نظام آموزشی، استفاده از معلمان بازنشسته، به ویژه در مقطع ابتدایی، را یکی از اشتباه‌ترین راهکارها برای جبران کمبود معلم می‌داند. او معتقد است که رعایت قانون 8 ساعت کار در هفته برای مقطع ابتدایی که 25 ساعت آموزش دارد، نیازمند به‌کارگیری همزمان 3 معلم بازنشسته است که این خود نشان‌دهنده ناکارآمدی این رویکرد است.

چطور ممکن است انتظار داشته باشیم معلمی که 30 سال خدمت کرده و الان زمان استراحت اوست بتواند با کودکان 7 تا 10 ساله کلنجار برود و به نتیجه مطلوب برسد.

چالش اصلی: بی‌توجهی به تربیت معلم

نیک‌فرجام مهمترین چالش آموزش و پرورش را عدم توجه به آموزش و تربیت معلم برای مقاطع مختلف تحصیلی می‌داند. او اشاره می‌کند که بسیاری از فارغ‌التحصیلان بدون گذراندن دوره‌های آموزشی و کسب تجربه کافی، وارد کلاس‌های درس می‌شوند که این امر به افت کیفیت آموزشی منجر شده است.

• افت میانگین نمرات نهایی در مقطع متوسطه دوم
• بی‌انگیزگی دانش‌آموزان در مقطع متوسطه اول
• نتایج ضعیف دانش‌آموزان در مقطع ابتدایی

این پژوهشگر تاکید می‌کند که تمامی این موارد نتیجه به‌کارگیری معلمان بی‌تجربه یا بی‌انگیزه در این مقاطع است.

راهکار موقت یا سیاست دائمی؟

به‌کارگیری معلمان بازنشسته در کوتاه‌مدت می‌تواند بخشی از خلأ نیروی انسانی را جبران کند، اما نباید به یک سیاست دائمی تبدیل شود؛ چرا که در بلندمدت، کیفیت آموزش قربانی می‌شود. با وجود احترام به تجربه و مهارت این معلمان، نظام آموزشی باید بر جذب و تربیت معلمان جوان، متخصص و باانگیزه تمرکز کند.

فاصله نسلی و چالش‌های آن

بزرگ‌ترین چالش استفاده از معلمان بازنشسته، فاصله نسلی و شناخت ناکافی آن‌ها از نیازهای آموزشی امروز دانش‌آموزان است. دانش‌آموزان امروزی با ابزارهای دیجیتال و روش‌های یادگیری فعال رشد کرده‌اند و اگر معلم نتواند با این نسل ارتباط مؤثر برقرار کند، یادگیری واقعی اتفاق نمی‌افتد. همچنین، بسیاری از معلمان بازنشسته توان و انگیزه کافی برای به‌روزرسانی روش‌های خود را ندارند.

بررسی‌های میدانی در چند استان نشان می‌دهد که در کلاس‌هایی که معلمان بازنشسته تدریس می‌کنند، میانگین نمرات دانش‌آموزان، به ویژه در دروس پایه مانند ریاضی و علوم، پایین‌تر است. این موضوع نشان‌دهنده افت عملکرد آموزشی و نبود روش‌های نوین یاددهی-یادگیری است، هرچند این افت در همه موارد صادق نیست و به عوامل متعددی بستگی دارد.

بازتعریف نقش معلمان بازنشسته و راهکارهای آتی

نیک‌فرجام پیشنهاد می‌کند که اگر قرار است از معلمان بازنشسته استفاده شود، نقش آن‌ها باید بازتعریف شود. آن‌ها می‌توانند به جای تدریس مستقیم، در نقش مشاوران آموزشی، مربیان معلمان جوان یا پشتیبانان یادگیری در مدارس عمل کنند. همچنین، در صورت بازگشت به تدریس، باید دوره‌های آموزشی و ارزیابی‌های حرفه‌ای را پشت سر بگذارند و به‌کارگیری آن‌ها نباید صرفاً براساس سابقه خدمتی باشد.

در نهایت، سرمایه‌گذاری پایدار در تربیت معلم جوان و بازنگری در سیاست‌های جذب، استخدام و نگهداشت معلمان ضروری است. افزایش حقوق و مزایای معلمان می‌تواند این شغل را دوباره برای نسل جوان جذاب کند. تا زمانی که آموزش و پرورش جزو اولویت‌های اصلی دولت‌ها قرار نگیرد، راه‌حل‌های موقتی و بحران‌محور مانند استفاده از معلمان بازنشسته ادامه خواهد داشت.