چرخش ایران به سمت فناوری چین: پایان سلطه دیجیتال غرب؟

چرا ایران به دنبال جایگزین جی‌پی‌اس است؟

حملات اخیر ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران، نه تنها راهبردهای جدید در به‌کارگیری پهپادها و نفوذ اطلاعاتی را آشکار ساخت، بلکه آسیب‌پذیری‌های نوظهور در زیرساخت‌های دیجیتال را نیز نمایان کرد. در جریان جنگ ۱۲ روزه، ایران و کشتی‌های مستقر در خلیج فارس بارها با اختلال در سیستم موقعیت‌یاب جهانی (GPS) مواجه شدند. این اختلالات، نگرانی جدی دولت ایران را برانگیخت و بلافاصله پس از جنگ، جستجو برای یافتن راه‌های جایگزین آغاز شد.

احسان چیت‌ساز، معاون وزیر ارتباطات، در اواسط ژوئیه اظهار داشت: «فناوری جی‌پی‌اس پیشرفته است، اما کنترل کامل آن در دست وزارت دفاع آمریکا است. این یعنی هرگونه اختلال منطقه‌ای، اختلال عمدی یا کاهش کیفیت خدمات می‌تواند تصمیمی کاملاً سیاسی باشد. همین مسئله ما را به سمت گزینه‌های جایگزینی همچون بیدو (Beidou) سوق داده است.»

وی افزود که دولت در حال تدوین طرحی برای انتقال سیستم حمل‌ونقل، کشاورزی و اینترنت از جی‌پی‌اس به سیستم بیدو چین است.

بازآرایی بنیادی در نظم جهانی

تصمیم ایران برای به‌کارگیری سیستم مکان‌یاب چینی، فراتر از یک مانور راهبردی ساده است و نشانه‌ای از بازآرایی بنیادی در نظم جهانی محسوب می‌شود. برای دهه‌ها، غرب و به‌ویژه آمریکا، سلطه کاملی بر زیرساخت‌های فناوری جهان، از سیستم‌عامل‌های کامپیوتری و اینترنت گرفته تا شبکه‌های مخابراتی و ماهواره‌ای، داشته‌اند. این وضعیت، بخش بزرگی از جهان را به زیرساختی وابسته کرده که توان رقابت یا جایگزینی آن را ندارد و می‌تواند به یک آسیب‌پذیری راهبردی برای این کشورها تبدیل شود.

از سال ۲۰۱۳، پژوهشگران حوزه رسانه بارها فاش کرده‌اند که چگونه فناوری‌ها و طرح‌های گوناگون غربی، امکان نظارت پنهان و گردآوری گسترده داده‌ها را در سطح جهانی فراهم کرده‌اند که این موضوع نگرانی بسیاری از دولت‌ها را برانگیخته است.

چرخش ایران به سمت چین و بی‌اعتمادی به پلتفرم‌های غربی

چرخش احتمالی ایران به سوی سیستم بیدو، پیامی روشن برای کشورهایی است که در تلاش برای ایجاد توازن میان دسترسی آسان به فناوری و حفظ امنیت ملی خود هستند: دوران سلطه غرب بر فناوری و اتکای کورکورانه جهان به زیرساخت‌های غربی به سرعت رو به پایان است. ملت‌ها دیگر قادر به گره زدن توانایی‌های نظامی، منافع ملی و بازارهای حیاتی دیجیتال خود به زیرساخت‌های ابرقدرتی که قابل اعتماد نیستند، نخواهند بود. این نگرانی یکی از انگیزه‌های اصلی ایجاد سامانه‌های ناوبری ماهواره‌ای ملی یا منطقه‌ای مانند گالیلئو (اروپا) و گلوناس (روسیه) بوده است.

علاوه بر جی‌پی‌اس، بی‌اعتمادی به پلتفرم‌های ارتباطی غربی نیز افزایش یافته است. در ۲۷ خرداد، در میانه درگیری میان اسرائیل و ایران، مقامات ایرانی از مردم خواستند تا پیام‌رسان واتس‌اپ را حذف کنند، زیرا معتقد بودند این نرم‌افزار اطلاعات کاربران را جمع‌آوری کرده و به اسرائیل منتقل می‌کند. کارشناسان امنیت سایبری مدت‌هاست نسبت به امنیت واتس‌اپ تردید دارند و گزارش‌هایی مبنی بر استفاده هوش مصنوعی ارتش اسرائیل از داده‌های شبکه‌های اجتماعی برای هدف‌گیری منتشر شده است. همچنین، مجلس نمایندگان آمریکا طرحی را برای ممنوعیت استفاده از واتس‌اپ در دستگاه‌های رسمی خود تصویب کرد. این اقدامات نشان می‌دهد که سکوهای دیجیتال غربی دیگر نه فقط ابزار ارتباطی، بلکه به سلاح‌های جنگ اطلاعاتی بدل شده‌اند.

طرح کمربند و جاده چین و ظهور ائتلاف فناوری

ایران از مدت‌ها پیش توسعه شبکه ملی اطلاعات را برای کنترل بیشتر دولت بر اینترنت آغاز کرده است. با تلاش برای فاصله‌گیری از زیرساخت‌های فناورانه تحت سلطه غرب، ایران آشکارا در حال پیوستن به حوزه‌ای رو به رشد است که اساساً سلطه غرب را به چالش می‌کشد. همکاری با چین صرفاً ابعاد تجاری ندارد؛ چین احتمالاً ابزارهای لازم برای استقلال کامل و راهبردی دیجیتال را در اختیار ایران قرار می‌دهد.

پروژه عظیم «کمربند و جاده» (BRI) چین، بستری وسیع‌تر برای معنابخشی به این تحولات است. این طرح بلندپروازانه برای توسعه زیرساخت‌ها و تقویت ارتباطات تجاری جهانی، آسیا، اروپا، آفریقا و فراتر از آن را از طریق مسیرهای زمینی و دریایی به هم متصل می‌کند. گرچه این طرح اغلب به عنوان طرحی تجاری مطرح شده است، اما از همان ابتدا هدفی بسیار فراتر از ساخت جاده‌ها و بنادر را دنبال می‌کرده است: «ترسیم نقشه‌ای جدید برای ایجاد نظمی نوین در سطح جهانی.» در این چارچوب، ایران با موقعیت ژئوپلیتیکی و راهبردی خود، نقشی کلیدی به عنوان تأمین‌کننده انرژی ایفا کرده و به تدریج به شریکی مهم و اثرگذار در این چشم‌انداز بزرگ تبدیل می‌شود.

آنچه اکنون شاهد هستیم، ظهور ائتلافی قدرتمند در حیطه فناوری است که زیرساخت‌های دیجیتال را بر مبنای حس مشترک مقاومت سیاسی درهم می‌آمیزد. کشورهایی که از استانداردهای دوگانه و تحریم‌های یک‌جانبه غرب و همچنین سلطه دیجیتال فراگیر آن خسته شده‌اند، نقطه‌ای امن و پراهمیت در سایه قدرت رو به رشد پکن برای ایستادن می‌یابند. این تغییرات پرشتاب، از ظهور «جنگی سرد در حیطه فناوری» حکایت دارد؛ نوعی رویارویی نرم که در آن کشورها زیرساخت‌های حیاتی خود را، نه لزوماً بر پایه توان فنی یا پوشش جهانی، بلکه بر اساس هم‌پیمانی سیاسی و برداشت از امنیت راهبردی انتخاب می‌کنند. با پیوستن کشورهای بیشتر به این روند، برتری غرب در حیطه فناوری روندی کاهشی خواهد داشت که در نهایت، منجر به بازتعریف معادلات قدرت در نظام بین‌المللی خواهد شد.