بررسی تحولات اقتصادی ایران معاصر: نقش ابوالحسن ابتهاج و سازمان برنامه

خاطرات ابوالحسن ابتهاج: دولتی درون دولت

ابوالحسن ابتهاج، شخصیتی محوری در تاریخ اقتصادی معاصر ایران، با وجود شهرت کمتر نسبت به برادرزاده‌اش هوشنگ ابتهاج، نقش‌های حیاتی در سمت‌های مالی و اقتصادی ایفا کرد. او به مدت ۹ سال مدیریت بانک ملی را بر عهده داشت، زمانی که این بانک بخشی از وظایف بانک مرکزی را نیز انجام می‌داد. اما اوج اهمیت نقش ابتهاج، ریاست چهار و نیم ساله او بر سازمان برنامه بود.

سازمان برنامه در دوره ریاست ابتهاج، برای نخستین بار به طور جدی مورد توجه قرار گرفت و قدرت آن به حدی رسید که به کنایه «دولتی درون دولت» توصیف می‌شد.

بخش عمده‌ای از درآمد نفت ایران، مستقیماً به سازمان برنامه اختصاص می‌یافت تا صرف برنامه‌های عمرانی شود. این قدرت و استقلال، نارضایتی وزرا و نخست‌وزیران را در پی داشت و در نهایت منجر به تصویب قانونی در مجلس شد که استقلال سازمان را از دولت سلب کرد و به کار ابتهاج در آن سازمان پایان داد. کتاب خاطرات ابتهاج، دیدگاه‌های انتقادی او را پیرامون مسائل اداری و اقتصادی ایران ارائه می‌دهد.

• کتاب مرجع: «خاطرات ابوالحسن ابتهاج» به کوشش علیرضا عروضی، انتشارات علمی.
• مطالعه تکمیلی: «برنامه‌ریزی و قدرت در ایران: ابوالحسن ابتهاج و توسعه اقتصادی زیر سلطه شاه» اثر فرانسیس بوستاک و جفری جونز، ترجمه مهدی پازوکی و علی حبیبی، انتشارات کویر.

توسعه در ایران (۱۳۲۰-۱۳۵۷): تداوم برنامه‌ریزی

با وجود خروج ابتهاج، اهمیت سازمان برنامه به طور کامل از بین نرفت. ایده برنامه‌ریزی اقتصادی در آن زمان، یک جریان جهانی بود که حتی در بلوک غرب نیز توسعه مبتنی بر بازار آزاد را منسوخ می‌دانست. این ایده، نه از اتحاد شوروی، بلکه عمدتاً از ایالات متحده به ایران سرایت کرده بود.

پس از ابتهاج، سازمان برنامه همچنان اهمیت خود را حفظ کرد، با این تفاوت که این بار به عنوان جزئی از کابینه فعالیت می‌کرد و در مقاطعی، رئیس آن به عنوان وزیر مشاور، عضو رسمی کابینه می‌شد. کتاب «توسعه در ایران» که در چارچوب پروژه تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران تهیه شده، شامل مصاحبه با سه عضو مهم این سازمان است:

• منوچهر گودرزی: مدیر رده بالای سازمان.
• خداداد فرمانفرماییان: رئیس سازمان در دوره‌ای.
• عبدالمجید مجیدی: رئیس سازمان در دوره‌ای.

برنامه‌ریزی در ایران: تجارب مشاوران هاروارد

کتاب «برنامه‌ریزی در ایران» گزارشی مختصر از تجارب گروه دوم مشاوران آمریکایی، عمدتاً از دانشگاه هاروارد، است که برای تدوین برنامه سوم عمرانی به ایران اعزام شدند.

نویسنده این کتاب، تاس. اچ. مک‌لئود، ارزیابی چندان رضایت‌بخشی از نتایج کار این گروه در ایران ندارد. او اشاره می‌کند که برنامه‌ریزان هاروارد از آشنایی کافی با جامعه ایران برخوردار نبودند و حتی همکاران ایرانی‌شان در سازمان برنامه نیز تمایلی به سفر به مناطق روستایی نداشتند.

مک‌لئود در تحلیل خود (ص ۳۱) بیان می‌کند که برنامه‌ریز اقتصادی نمی‌تواند قلمرو برنامه‌ریزی خود را محدود کند، زیرا در این صورت عوامل اثرگذار مهمی نادیده گرفته می‌شوند که می‌توانند منجر به شکست کل برنامه شوند. با این حال، به نظر نمی‌رسد این تحلیل باعث تردید او در اصل مفید بودن برنامه‌ریزی برای اقتصاد یک کشور شده باشد.

• کتاب مرجع: «برنامه‌ریزی در ایران: بر اساس تجارب گروه مشاوره دانشگاه هاروارد در ایران در تهیه برنامه عمرانی سوم» اثر تاس. اچ. مک‌لئود، ترجمه علی‌اعظم محمدبیگی، نشر نی.