تهران در آستانه «روز صفر» آب؛ هشدار کارشناسان و مقامات

هشدار رئیس‌جمهور و کارشناسان

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، روز دوشنبه در جلسه هیئت دولت تأکید کرد: «اگر امروز تصمیم‌های فوری نگیریم، در آینده با وضعیتی روبه‌رو خواهیم شد که قابل حل نخواهد بود.»

کاوه مدنی، مدیر مؤسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه ملل متحد، بحران کم‌آبی در ایران را ذاتی می‌داند، اما هشدار می‌دهد که این بار پایتخت با جمعیتی حدود ۱۰ میلیون نفر هدف قرار گرفته است. او می‌گوید: «ما داریم درباره احتمال وقوع روز صفر ظرف چند هفته صحبت می‌کنیم.»

ریشه‌های بحران آب

این بحران نتیجه ترکیبی از عوامل است:

• دهه‌ها مدیریت نادرست منابع آبی
• سیاست‌گذاری‌های غیراصولی
• عدم توازن شدید میان عرضه و تقاضا

تغییرات اقلیمی نیز این وضعیت را تشدید کرده‌اند. ایران در پنجمین سال پیاپی خشکسالی قرار دارد و یکی از بدترین دوره‌های خشکسالی ثبت‌شده در تاریخ خود را تجربه می‌کند. ماکسیمیلیانو هررا، اقلیم‌شناس، اشاره کرده است که دمای هوا در برخی مناطق کشور به نزدیک ۵۰ درجه سانتی‌گراد رسیده و «ایران به‌طور مداوم در وضعیت رکوردشکنی گرما قرار دارد.»

پیامدهای فوری در تهران

محمدصادق معتمدیان، استاندار تهران، اعلام کرد که فشار آب در شهر تقریباً به نصف کاهش یافته و حدود ۸۰٪ خانوارها تحت تأثیر قرار گرفته‌اند. این کاهش فشار در ساختمان‌های بلند اغلب به معنای قطع کامل آب است. کاوه مدنی تأیید کرده که اکنون آب با تانکر به برخی نقاط تهران منتقل می‌شود و خانواده‌های متمکن در حال نصب مخازن ذخیره آب هستند. او می‌افزاید: «ما هرگز چنین وضعیتی در تهران نداشته‌ایم. این بحران کاملاً جدید است.»

واکنش دولت و دیدگاه کارشناسان

دولت در هفته گذشته یک روز تعطیلی عمومی در استان تهران و چند منطقه دیگر برای کاهش مصرف آب و برق اعلام کرد و اکنون در حال بررسی تعطیلی‌های بیشتر است. کارشناسان، سوءمدیریت را عامل اصلی بحران می‌دانند.

امیر آقاکوچک، استاد مهندسی عمران و محیط‌زیست دانشگاه کالیفرنیا، ارواین، می‌گوید: «فعالیت‌های انسانی، از جمله برداشت بیش‌ازحد از منابع آب زیرزمینی، روش‌های ناکارآمد کشاورزی و مصرف کنترل‌نشده آب در شهرها، منطقه را به‌سمتی سوق داده‌اند که فقط می‌توان آن را ورشکستگی آبی توصیف کرد.»

کاوه مدنی نیز با این دیدگاه موافق است و می‌گوید: «ما با ورشکستگی آبی مواجهیم، چون دیگر نمی‌توان اسمش را بحران گذاشت. این وضعیتی است که بخشی از خسارت‌های آن غیرقابل‌برگشت است.»

برداشت بی‌رویه از آبخوان‌ها در تهران منجر به فرونشست زمین تا بیش از ۲۵ سانتی‌متر در سال در بخش‌هایی از پایتخت شده است. آقاکوچک هشدار می‌دهد: «پایتخت ایران با یک عدم‌تعادل ساختاری و بلندمدت مواجه است که بنیان‌های امنیت آبی برای ساکنانش را تهدید می‌کند.»

بارش در ایران در سال جاری بیش از ۴۰٪ نسبت به میانگین بلندمدت کاهش یافته و مخازن سدهایی که آب پایتخت را تأمین می‌کنند تنها حدود ۲۱٪ ظرفیت خود را دارا هستند. عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو، اعلام کرده که تمام استان‌های کشور به‌جز یکی، با تنش آبی مواجه‌اند.

راه‌حل‌ها و چشم‌انداز آینده

کارشناسان معتقدند راه‌حل ساده‌ای برای این بحران وجود ندارد. مدنی اقدامات دولت را بیشتر «مسکن‌گونه» می‌داند و خواهان اصلاحات کلان اقتصادی برای کاهش وابستگی به کشاورزی پرمصرف آب (که ۹۰٪ مصرف آب ایران را تشکیل می‌دهد) و حرکت به سمت صنایع کم‌آب‌بر است. او این اصلاحات را «دردناک و پرهزینه» می‌داند و وقوع آن را در شرایط فعلی بعید می‌شمارد.

آقاکوچک تأکید می‌کند که ریشه‌های بحران آب ایران صرفاً محیط‌زیستی یا فنی نیست، بلکه «عمیقاً سیاسی و ساختاری» است. کشور اکنون چشم به پاییز دوخته و امید دارد باران برسد. مدنی می‌گوید: «اگر تهران تا پایان سپتامبر دوام بیاورد، امیدی برای اجتناب از روز صفر وجود خواهد داشت.»