رونق پنهان صادرات کشاورزی ایران به امارات و منطقه

رونق پنهان صادرات کشاورزی ایران به خلیج فارس

در سایه تحریم‌های غرب و چالش‌های بانکی، ایران به بازیگر اصلی در بازار میوه و سبزیجات امارات متحده عربی تبدیل شده است. این کشور اکنون ۹۰ درصد از نیاز امارات به گل‌کلم، گوجه‌فرنگی و هندوانه را تأمین می‌کند و با استراتژی‌های نوآورانه، رقبای خود را از بیش از ۱۰ کشور جهان کنار زده است. این موفقیت، که در سوپرمارکت‌های دبی کمتر به چشم می‌خورد، نشان‌دهنده شبکه‌ای پیچیده از تجارت غیررسمی و صادرات مجدد است که میلیاردها دلار ارز خارجی برای ایران به ارمغان می‌آورد.

تسلط ایران بر بازار محصولات کشاورزی امارات

ایران با بهره‌گیری از اقلیم متنوع، خاک حاصلخیز و نور فراوان خورشید، به یک قدرت نوظهور در صنعت کشاورزی تبدیل شده است. این صنعت که زندگی ۲۳ میلیون ایرانی به آن وابسته است و ۸۰ درصد غذای آن‌ها را تأمین می‌کند، یک‌پنجم از صادرات غیرنفتی ایران را تشکیل می‌دهد. دولت ایران با ارائه یارانه‌های سخاوتمندانه برای آب، کود و انرژی، هزینه‌های تولید را تقریباً به صفر رسانده و با حمایت مالی از کشاورزان برای استفاده از فناوری‌هایی نظیر کشت هیدروپونیک، کیفیت محصولات را به طرز چشمگیری افزایش داده است. از اوایل دهه ۲۰۱۰، مساحت کشت گلخانه‌ای در ایران بیش از سه برابر شده است.

این استراتژی موفقیت‌آمیز، ایران را به بازیگر غالب در بازار ۱۵ محصول کشاورزی امارات، از بادمجان تا خربزه، تبدیل کرده است. این تسلط در مقیاس کوچک‌تر در عمان و قطر نیز مشاهده می‌شود. با افزایش حجم صادرات، کیفیت محصولات نیز به طور مداوم در حال بهبود است. ایران که زمانی تنها به تولید گوجه‌فرنگی معمولی محدود بود، اکنون در تولید انواع گوجه‌فرنگی، از جمله گوجه‌گیلاسی که پرورش آن دشوارتر است، مهارت بالایی کسب کرده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که ایران در حال توسعه مزارع توت‌فرنگی است و می‌تواند طی دو تا سه سال آینده، بازار این میوه را نیز به سلطه خود درآورد.

مسیر پیچیده محصولات ایرانی به بازارهای منطقه

برخلاف صنعت نفت که تحت کنترل دولت است، سبزیجات ایران توسط ۳۶ هزار پرورش‌دهنده کوچک کشت می‌شوند. محصولات آن‌ها پس از جمع‌آوری، با کامیون به بندر لنگه در جنوب ایران منتقل شده و سپس با کشتی‌های کوچک در سپیده‌دم راهی شارجه در شمال امارات می‌شوند. این سفر تنها شش ساعت به طول می‌انجامد و هزینه حمل یک کانتینر میوه از مزارع ایران به انبارهای امارات تنها ۸ هزار درهم (۲۲۰۰ دلار) است که چهار برابر کمتر از هزینه انتقال میوه‌جات از مصر یا ترکیه است.

با وجود ثبت عمده تولیدات ایران در گمرک شارجه، پرداخت هزینه‌ها به دلیل بی‌میلی بانک‌های اماراتی به انجام تراکنش‌های مرتبط با ایران دشوار است. این تجارت به سیستم‌های پرداخت غیررسمی موسوم به «هندی» وابسته است که توسط نهادهای کوچک با دفاتری در سراسر دبی اداره می‌شود. در این سیستم، واردکنندگان مواد غذایی در امارات درهم پرداخت می‌کنند و این وجوه سپس به صادرکنندگان کالا به ایران (مانند لوازم خانگی، قطعات خودرو و ماشین‌آلات) هدایت می‌شود و کالاهای یادشده از سراسر خلیج فارس به ایران منتقل می‌شوند.

کامیون‌های محلی محموله‌ها را از شارجه به شهرک العویر دبی می‌رسانند، جایی که عمده‌فروشان بازار، تجارت محصولات ایران را در سراسر خلیج فارس مدیریت می‌کنند. آن‌ها سفارشات را با معامله‌گران ایرانی ثبت می‌کنند، خریداران را در امارات و فراتر از آن می‌یابند و هماهنگی‌های لجستیکی لازم را انجام می‌دهند. این عمده‌فروشان همچنین داده‌هایی درباره تغییر تقاضای بازار به ایران ارائه می‌دهند و حتی در پشت تلاش‌های جدید ایران برای ورود به بازار توت‌فرنگی قرار دارند.

عمده‌فروشان به ندرت به طور مستقیم از ایران کالا وارد می‌کنند و ترجیح می‌دهند کالاها را از طریق یک یا دو واسطه دریافت کنند. بسیاری از آن‌ها برای پنهان کردن مبدأ محصولات ایرانی، آن‌ها را با خواربار سایر نقاط مخلوط می‌کنند تا از نظارت‌های ناگهانی جلوگیری شود.

مزیت رقابتی و صادرات مجدد

کشاورزان در امارات برای حفظ نقطه تعادل سود و زیان، باید هر کیلوگرم گوجه‌فرنگی را ۲ درهم قیمت‌گذاری کنند، در حالی که هزینه عرضه از هلند دست‌کم پنج برابر بیشتر است. این وضعیت در سوپرمارکت‌هایی که محصولات ایران را می‌خرند نیز مشابه است. مدیران بخش میوه و سبزیجات اغلب محصولات از نقاط مختلف را ترکیب می‌کنند؛ برای مثال، گوجه‌فرنگی‌های ایران را با نوع هلندی ادغام کرده و به جای ۴ تا ۵ درهم به ازای هر کیلوگرم، آن را با قیمت ۲۰ تا ۲۵ درهم می‌فروشند که سود قابل توجهی را نصیب آن‌ها می‌کند.

امارات همچنین به پایگاهی برای صادرات مجدد محصولات ایران تبدیل شده است. یک فرد مطلع ادعا کرده است که یک‌سوم از واردات سبزیجات ایران به امارات، به کشورهای ثالث منتقل می‌شود. به عنوان مثال، عربستان سعودی مدت‌هاست واردات میوه از ایران را ممنوع کرده است. مأموران گمرک سعودی در صورت مشاهده هرگونه نوشته یا اعداد فارسی روی جعبه، کل محموله را رد می‌کنند و مدارکی دال بر مبدأ محموله را مطالبه می‌کنند. با این حال، یک معامله‌گر اماراتی ادعا کرده است که فریب دادن آن‌ها آسان است: «تنها یک استیکر روی جعبه قرار می‌گیرد که یک مبدأ جدید را نشان می‌دهد؛ آذربایجان، ترکیه، هر کشوری غیر از ایران. معامله‌گران همچنین از اسناد منتشرشده برای محموله‌های دیگر، دوباره برای محصولات ایران استفاده می‌کنند؛ کیوی ایتالیا و بروکلی اسپانیا از معمول‌ترین پوشش‌ها هستند.»