بحران نظافت تهران؛ راهکار سازمان ملل برای جایگزینی پاکبانان افغان

بحران نظافت شهری تهران و راهکار سازمان ملل

تهران با بحران جدی در نیروی پاکبان مواجه است؛ خروج گسترده اتباع افغانستانی که ۸۰ درصد از ۱۰ هزار پاکبان شهر را تشکیل می‌دادند، نظافت شهری را به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های شهروندان تبدیل کرده است. در حالی که شهرداری تهران برای جذب پاکبانان ایرانی با شرایط ویژه تلاش می‌کند، دفتر اسکان بشر سازمان ملل (هبیتات) راهکاری نوین برای مدیریت پسماند و نظافت شهری ارائه داده است: به‌رسمیت شناختن و ادغام زباله‌گردها در سیستم رسمی مدیریت پسماند. این رویکرد می‌تواند نه تنها به حل مشکل نظافت کمک کند، بلکه زباله را به منبعی ارزشمند تبدیل کرده و معیشت این قشر را بهبود بخشد.

چالش خروج پاکبانان افغان از تهران

طی دو ماه اخیر، نظافت شهر تهران به یکی از مهم‌ترین خواسته‌های شهروندان تبدیل شده است. آمارها نشان می‌دهد که در یک ماه گذشته، نزدیک به یک میلیون تبعه افغان از کشور خارج شده‌اند که بیشترین سهم این جمعیت مربوط به تهران است. بخش قابل توجهی از این افراد در مشاغل کارگری ساختمانی و پاکبانی شهری مشغول به کار بوده‌اند. با خروج این اتباع، نیروهای نظافتچی نیز از شهر خارج شده‌اند.

از مجموع ۱۰ هزار پاکبان فعال در تهران، حدود ۸۰ درصد را اتباع افغانستانی تشکیل می‌دادند. خروج این تعداد نیروی کار، نظافت شهری را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. مدیریت شهری تهران در تلاش است تا با استخدام پاکبانان ایرانی و ارائه شرایط ویژه، این کمبود را جبران کند، اما تاکنون این اقدامات نتوانسته جذابیت کافی برای جویندگان کار ایرانی ایجاد کند.

پیشنهاد هبیتات: زباله‌گردها، قهرمانان پنهان نظافت

در مواجهه با این بحران، دفتر اسکان بشر سازمان ملل (هبیتات) که سالانه چالش‌های شهری را رصد و راهکارهای عملی ارائه می‌دهد، مطالعه‌ای جدید در مورد مدیریت فزاینده زباله‌های شهری منتشر کرده است. بر اساس این مطالعه، پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۵۰، تولید زباله در شهرهای بزرگ تا ۷۰ درصد افزایش یابد. هبیتات توصیه‌نامه‌ای برای جمع‌آوری و نظافت شهری ارائه داده که می‌تواند برای شرایط فعلی تهران بسیار مناسب باشد.

این مطالعه تأکید می‌کند که تمامی شهرها دارای گروهی فعال در زمینه جمع‌آوری زباله هستند که اغلب با عناوینی مانند «شکارچی غیررسمی» یا «قهرمانان کم‌ارزش» شناخته می‌شوند. این افراد، که عمدتاً توسط دولت‌های محلی به رسمیت شناخته نمی‌شوند، مسئول دفع و بازیافت ۴۰ تا ۵۰ درصد زباله‌های شهری هستند. هبیتات پیشنهاد می‌کند که با به‌رسمیت شناختن زباله‌گردها، می‌توان از ظرفیت آن‌ها برای جمع‌آوری صحیح زباله‌ها و کمک به نظافت و تمیزی شهر بهره برد و آن‌ها را به جایگزینی نامرئی برای پاکبانان تبدیل کرد.

دفتر اسکان بشر سازمان ملل (هبیتات) در کاوشی جدید، به تحول مدیریت پسماند از سطح شهری به مقیاس کلان‌شهری پرداخته است. هدف این سند، بهبود کارایی و پایداری بخش پسماند با در نظر گرفتن نقش زباله‌گردها است.

تحول در مدیریت پسماند: از زباله تا منابع

با گسترش شهرها، توسعه اقتصادی، رشد جمعیت و فرهنگ مصرف‌گرایی، «مدیریت زباله‌های جامد» به یک چالش جهانی تبدیل شده است. دفتر برنامه محیط زیست سازمان ملل تأکید می‌کند که زباله یک مسئله جهانی و رو به رشد است که مستقیماً با نحوه تولید و مصرف جوامع مرتبط است و در صورت عدم مدیریت صحیح، تهدیدی برای سلامت عمومی و محیط زیست محسوب می‌شود.

در یک اقتصاد چرخشی، زباله به عنوان یک منبع تلقی می‌شود. این رویکرد مستلزم تغییر پارادایم از «مدیریت زباله» (نحوه خلاص شدن از زباله پس از تولید) به «مدیریت منابع» (نحوه تبدیل مواد پس از پایان عملکرد اصلی آن‌ها) است. ایجاد مدیریت پایدار پسماند، چالش کلیدی قرن بیست و یکم است که نیازمند در نظر گرفتن تمامی عناصر فیزیکی (زیرساخت‌ها) و ذی‌نفعان (دولت‌ها، تولیدکنندگان، ارائه‌دهندگان خدمات، جامعه مدنی و سازمان‌های بین‌المللی) است.

در کشورهای صنعتی، از دهه ۱۹۶۰ با افزایش توجه به حفاظت از محیط زیست، مدیریت پسماند به طور چشمگیری بهبود یافته است. بسیاری از کشورها از مفهوم «دفع زباله» به «مدیریت زباله» و سپس به «مدیریت منابع» تغییر رویکرد داده‌اند.

نقش حیاتی زباله‌گردها در مدیریت شهری

هبیتات در مطالعه خود بر نقش «زباله‌گردها» تمرکز دارد. این افراد که حدود یک درصد از جمعیت شاغل جهان را تشکیل می‌دهند، از طریق جمع‌آوری مواد دور ریخته شده امرار معاش می‌کنند. آن‌ها در طول قرن‌ها نقش اساسی در زنجیره زباله ایفا کرده‌اند و به عنوان جمع‌آوری‌کننده، حمل‌کننده، دسته‌بندی‌کننده، خریدار و فروشنده مواد قابل بازیافت عمل می‌کنند.

در کشورهای در حال توسعه، زباله‌گردها بین ۵۰ تا ۱۰۰ درصد جمع‌آوری پسماند را انجام می‌دهند و فعالیت‌های آن‌ها شامل مرتب‌سازی، ذخیره‌سازی، حمل‌ونقل، فروش، خرید، پردازش، استفاده مجدد، بازیافت و کمپوست نیز می‌شود. جمع‌آوری پسماند مزایای اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی قابل توجهی دارد:

• زیست‌محیطی: کاهش زباله‌های دفن شده و سوزانده شده، کاهش اثرات زیست‌محیطی.
• اقتصادی: تأمین مالی برای زباله‌گردها و خانواده‌هایشان، توانمندسازی زنان.
• اجتماعی: ایجاد شغل، کاهش فقر، صرفه‌جویی برای شهرداری‌ها در مدیریت زباله.

با وجود این مزایا، زباله‌گردها با چالش‌های متعددی از جمله درآمد کم، عدم قدرت چانه‌زنی، عدم به رسمیت شناخته شدن توسط مقامات و شرکت‌ها، و خطرات بهداشتی و ایمنی مواجه هستند. کارشناسان نیز از زباله‌سوزها انتقاد می‌کنند، زیرا آن‌ها ۲۵ برابر بیشتر از تاسیسات بازیافت، گازهای گلخانه‌ای تولید می‌کنند.

«متروهاب»: راهکار هشت مرحله‌ای هبیتات برای نجات شهرها

هبیتات رویکردی یکپارچه به نام «متروهاب» (MetroHUB) را برای ادغام زباله‌گردها در مدیریت پسماند کلان‌شهرها معرفی کرده است. این برنامه با هدف ترویج توسعه پایدار، راهکارهای نوآورانه را با شرایط محلی تطبیق می‌دهد. متروهاب می‌تواند ادغام زباله‌گردها را از طریق توسعه راه‌حل‌ها در مرزهای اداری، اتخاذ رویکرد بین‌بخشی و رویکرد مردم‌محور تسهیل کند. هبیتات در توصیه‌نامه خود، هشت مرحله کلیدی را برای نجات شهرها توسط زباله‌گردها ارائه داده است:

1. ایجاد استراتژی مبتنی بر داده: جمع‌آوری داده‌های دقیق در مورد زباله‌گردها، شرایط کاری و مواد مورد استفاده آن‌ها برای طراحی مداخلات مؤثر.
2. برنامه‌ریزی برای نیازهای مکانی و زیرساختی: فراهم کردن فضاهای اختصاصی برای جمع‌آوری، حمل‌ونقل، مرتب‌سازی، ذخیره‌سازی و پردازش زباله.
3. تضمین محیط‌های کاری ایمن: ارائه ابزارهای ایمنی اولیه، آموزش و تعیین مناطق امن، به ویژه در محل‌های دفن زباله.
4. بهبود گزینه‌های حمل‌ونقل: ارائه وسایل نقلیه مقرون‌به‌صرفه، یارانه هزینه‌های حمل‌ونقل و بهینه‌سازی مسیرهای جمع‌آوری.
5. ترویج حکمرانی چندسطحی: همسو کردن تلاش‌های محلی با اهداف پایداری جهانی و هماهنگی بین شهرداری‌ها.
6. مشارکت همه ذی‌نفعان و ادغام رسمی: مشارکت زباله‌گردها در برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری، و ادغام آن‌ها در بخش رسمی برای افزایش ثبات اقتصادی و دسترسی به حمایت‌های اجتماعی.
7. ترویج تفکیک در مبدأ: تشویق خانوارها و مشاغل به تفکیک زباله‌ها برای افزایش کیفیت مواد قابل بازیافت و کاهش خطرات سلامتی.
8. زباله‌گردها عاملی در تولید انرژی: استفاده از ظرفیت زباله‌گردها در جمع‌آوری زباله‌ها برای تولید انرژی و کاهش کربن، به ویژه در کشورهای در حال توسعه.

موضع مدیریت شهری تهران درباره «زباله‌گردها»

ناصر امانی، عضو شورای شهر تهران، در گفت‌وگو با «دنیای اقتصاد» به بررسی موضع مدیریت شهری تهران در رابطه با فعالیت زباله‌گردها پرداخته است. وی تأکید کرد که پس از خروج اتباع افغان، تعداد زباله‌گردها نیز به شدت کاهش یافته است.

امانی اظهار داشت که شهرداری تنها زمانی می‌تواند از ظرفیت زباله‌گردها در جمع‌آوری زباله بهره ببرد که فعالیت آن‌ها به شکل قانونی ثبت شده و مجوزهای لازم را از نهادهای مربوطه دریافت کنند. در حال حاضر، فعالیت این افراد به رسمیت شناخته نمی‌شود و شهرداری به دلیل ایراداتی مانند دپوی زباله‌ها در اطراف مناطق مسکونی، اغلب مانع فعالیت آن‌ها می‌شود.

وی افزود: «اگرچه فعالیت زباله‌گردها در بستر قانونی و شفاف می‌تواند کمک شایانی به مدیریت پسماند شهری کند، اما در حال حاضر هیچ نهاد مشخصی در کشور برای ساماندهی، مجوزدهی و به رسمیت شناختن آن‌ها وجود ندارد. این موضوع در ایران تعریف شده نیست و مطالعاتی در این زمینه صورت نگرفته است.»

امانی در پایان تأکید کرد که اگر زباله‌گردها بتوانند اتحادیه‌ای صنفی تشکیل داده و مجوزهای لازم را دریافت کنند، می‌توانند با معرفی خود به شهرداری و بستن قرارداد، به فعالیت قانونی خود در جهت همکاری با شهرداری اقدام کنند.