پتانسیل‌های ایران در بازار جهانی زنجبیل: از واردات ۵ برابری تا فرصت‌های صادراتی

اهمیت روزافزون گیاهان دارویی و جایگاه زنجبیل

در سال‌های اخیر، گیاهان دارویی و معطر به دلیل خواص درمانی و کاربردهای گسترده در صنایع داروسازی، غذایی، آرایشی و بهداشتی، جایگاه ویژه‌ای در جهان یافته‌اند. این گیاهان حاوی مواد مؤثره یا متابولیت‌های ثانویه هستند که نقش مستقیمی در درمان یا بهبود بیماری‌ها ایفا می‌کنند. با افزایش گرایش جهانی به محصولات طبیعی و محدودیت‌های سازمان بهداشت جهانی بر مصرف مواد شیمیایی، تقاضا برای گیاهان دارویی به شدت افزایش یافته است. در این میان، زنجبیل به عنوان یکی از مهم‌ترین این گیاهان، هم در طب سنتی و هم در پزشکی مدرن جایگاه برجسته‌ای دارد.

آمار جهانی نشان می‌دهد که حدود ۸۰ درصد مردم جهان برای درمان بیماری‌ها به گیاهان دارویی روی می‌آورند و بیش از ۳۰ درصد داروهای موجود در بازار، منشأ گیاهی دارند. این تقاضای فزاینده، به رشد چشمگیر بازار جهانی زنجبیل منجر شده است. زنجبیل، گیاهی چندساله از خانواده زنجبیلیان است که ریشه‌های ضخیم و معطر آن به عنوان دارو، ادویه و طعم‌دهنده مورد استفاده قرار می‌گیرد. این گیاه در تولید انواع خوراکی‌ها، نوشیدنی‌ها و داروهای طبیعی کاربرد دارد و ترکیبات فعال آن، مانند جینجرول‌ها و شوگائول‌ها، دارای خواص ضدالتهابی، آنتی‌اکسیدانی و ضدباکتریایی هستند. به همین دلیل، کشورهایی نظیر هند، چین و نیجریه سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در کشت و تجارت زنجبیل انجام داده‌اند.

پژوهشی جامع درباره پتانسیل‌های ایران در تولید زنجبیل

محمدتقی عبادی از گروه علوم باغبانی دانشگاه تربیت مدرس، با همکاری دانشگاه گیلان، پژوهشی را در زمینه وضعیت تولید، تجارت و پتانسیل‌های ایران در حوزه زنجبیل انجام داده است. این تحقیق به بررسی ظرفیت ایران برای ورود به بازار جهانی زنجبیل و تأمین نیاز داخلی می‌پردازد.

محققان در این پژوهش، ابتدا اطلاعات جهانی مربوط به تولید، سطح زیر کشت و عملکرد زنجبیل را از پایگاه‌های آماری معتبر مانند سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) استخراج کردند. سپس با استفاده از داده‌های مرکز تجارت جهانی، وضعیت واردات و صادرات زنجبیل در ایران و جهان طی سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۲ مورد بررسی قرار گرفت. هدف اصلی این بررسی، شناسایی ظرفیت‌های ایران برای تولید این گیاه و ارزیابی فرصت‌های صادراتی آن بوده است.

رشد جهانی و وضعیت متفاوت ایران

نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که تولید جهانی زنجبیل از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۲ با رشد ۱۸۳ درصدی، از ۱.۷ میلیون تن به ۴.۸ میلیون تن رسیده است. کشورهای هند، نیجریه، چین، نپال و اندونزی در این دوره بزرگ‌ترین تولیدکنندگان زنجبیل بوده‌اند. در همین مدت، صادرات جهانی زنجبیل نیز از ۶۵۵ میلیون دلار به ۹۰۰ میلیون دلار افزایش یافته و واردات جهانی با رشد قابل توجهی به بیش از ۱.۲ میلیارد دلار رسیده است.

در مقابل، وضعیت ایران در این زمینه متفاوت است. واردات زنجبیل ایران از ۱.۳۵ میلیون دلار در سال ۲۰۱۰ به ۶.۴ میلیون دلار در سال ۲۰۲۲ رسیده که نشان‌دهنده رشدی تقریباً ۵ برابری است. در همین سال، صادرات این محصول از ایران تنها ۱۵ هزار دلار بوده است. تنها استان تولیدکننده زنجبیل در کشور، تهران است که آن هم با سطح زیر کشت گلخانه‌ای تنها ۰.۳ هکتار فعالیت دارد.

پتانسیل‌های عظیم ایران برای خودکفایی و صادرات

با وجود فاصله چشمگیر بین تولید و مصرف داخلی، پژوهشگران معتقدند که ظرفیت‌های زیادی برای توسعه کشت زنجبیل در ایران وجود دارد. استان‌هایی مانند سیستان و بلوچستان و هرمزگان به دلیل شرایط آب‌وهوایی مناسب، می‌توانند به پایگاه‌های مهمی برای تولید این گیاه تبدیل شوند. همچنین، برآوردها نشان می‌دهد که اگر تنها ۱۰ درصد از سطح گلخانه‌های کشور به کشت زنجبیل اختصاص یابد، می‌توان سالانه حدود ۲۴ هزار تن زنجبیل تازه تولید کرد. این میزان نه تنها پاسخگوی کامل نیاز داخلی خواهد بود، بلکه امکان صادرات به کشورهای دیگر را نیز فراهم می‌سازد.

زنجبیل تنها یک ادویه نیست؛ بلکه یک گیاه استراتژیک است که می‌تواند به کاهش وابستگی ارزی کشور کمک کند. بازار جهانی این محصول به دلیل ترکیبات دارویی آن روزبه‌روز در حال گسترش است و ایران با توجه به منابع طبیعی و توانایی کشت گلخانه‌ای، می‌تواند از مزایای اقتصادی آن بهره‌مند شود.

نتایج این پژوهش علمی در فصلنامه «علوم باغبانی»، وابسته به دانشگاه فردوسی مشهد و انجمن علمی منظر ایران، منتشر شده است.