تنش آمریکا و روسیه: فراتر از ترامپ، در بستر نهادها و جنگ اوکراین

ریشه‌های تنش: فراتر از ترامپ

امیرهوشنگ میرکوشش، کارشناس مسائل آمریکا، تأکید می‌کند که تنش میان ایالات متحده و روسیه ارتباطی به دولت جدید ترامپ یا رویکردهای شخصی او ندارد. این روابط، متغیری کلیدی در نظم بین‌الملل پساجنگ سرد است و همواره وجود داشته است. اسناد امنیت ملی ایالات متحده، روسیه و چین را همواره به عنوان تهدید تلقی کرده‌اند، در حالی که کشورهایی مانند ایران و کره شمالی در دسته کشورهای «سرکش» قرار گرفته‌اند. این نگاه نسبت به روسیه از دوره اوباما تاکنون ثابت بوده و در دوره اول ریاست جمهوری ترامپ نیز ادامه یافت.

ساختار سیاست خارجی آمریکا تحت تأثیر پنج عامل عمده قرار دارد:

• محیط بین‌الملل
• نقش آمریکا در نظم جهانی
• ویژگی‌های فردی رهبران
• ساختار بوروکراسی
• سیاست داخلی و رسانه‌ها

تحول رویکرد ترامپ در قبال روسیه

در دور نخست ریاست‌جمهوری، موضع ترامپ در قبال روسیه تا حدی غیرسنتی بود. او نرمش‌هایی نشان داد و دیدگاه خوش‌بینانه‌تری نسبت به همکاری با پوتین داشت. یکی از دلایل این نزدیکی، رویکرد انتقادی او نسبت به ناتو بود که کانال‌هایی برای تعامل با روسیه گشود. با این حال، تحریم‌های وضع‌شده علیه روسیه در همان زمان حفظ شد و تمایل ترامپ برای بهبود روابط با مسکو بیشتر در سطح گفتمان دیپلماتیک باقی ماند.

از دیگر ویژگی‌های رفتاری ترامپ در قبال روسیه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• انتقاد از گسترش ناتو که به نفع روسیه تمام شد.
• مواضع مبهم در قبال دخالت‌های سایبری روسیه در انتخابات ۲۰۱۶.
• عدم ورود جدی به بحران اوکراین پیش از سال ۲۰۲۲.

اما از سال ۲۰۲۲ و با آغاز جنگ روسیه علیه اوکراین، این وضعیت تغییر کرد و توازن میان ویژگی‌های فردی ترامپ و الزامات نهادی ریاست‌جمهوری بیشتر برقرار شد. ادعاهای ترامپ مبنی بر توانایی پایان دادن سریع به جنگ، در عمل محقق نشد و نقش فردی او تضعیف و نقش نهادهای سیاسی و امنیتی آمریکا پررنگ‌تر شد.

نقش نهادها و بازدارندگی هسته‌ای

ترامپ به تنهایی تصمیم‌گیرنده نیست. نهادهای مهمی مانند پنتاگون، کنگره و دستگاه‌های اطلاعاتی در آمریکا مواضع بسیار سخت‌گیرانه‌ای نسبت به روسیه دارند. حتی در دوره اول ترامپ نیز اسناد امنیت ملی آمریکا رویکردی صریح و منتقدانه نسبت به روسیه داشتند.

جنگ اوکراین نقطه عطف روابط آمریکا و روسیه است. در پاسخ به اظهارات تند و تهدیدآمیز مقامات روسیه، از جمله تهدیدات هسته‌ای مدودف، ترامپ و تیم امنیتی‌اش با لحنی ابهام‌آمیز اما تهاجمی صحبت کردند و تهدید به واکنش «غیرقابل پیش‌بینی و قاطع» در صورت اقدام روسیه نمودند.

این ادبیات، همراه با اقداماتی چون استقرار دو زیردریایی اتمی کلاس اوهایو در نزدیکی روسیه و شمال اروپا، نوعی نمایش قدرت بازدارنده از سوی آمریکا تلقی می‌شود. این پیام به مسکو مخابره شده که در صورت استفاده از سلاح‌های متعارف یا هسته‌ای تاکتیکی، پاسخ آمریکا بسیار جدی و سریع خواهد بود. این اقدام همچنین به متحدان ناتو سیگنال می‌دهد که آمریکا همچنان متعهد به امنیت اروپا است.

«ماه‌عسل» روابط ترامپ و پوتین به پایان رسیده و رویکرد ترامپ به سمت بازسازی قدرت نظامی آمریکا، تأکید بر بازدارندگی راهبردی و مقابله هم‌زمان با تهدیدات چین و روسیه سوق پیدا کرده است. ادبیات ترامپ تهاجمی‌تر شده و حتی به روسیه مهلت ۱۰ روزه برای پایان دادن به جنگ داده است. نومحافظه‌کاران آمریکا نیز فشارهای خود را بر ترامپ و دولت وارد می‌کنند.

چشم‌انداز آینده: رقابت استراتژیک و مسابقه تسلیحاتی

روابط دوستانه‌ای که ترامپ در گذشته با پوتین پی‌ریزی کرده بود، اکنون جای خود را به یک رقابت استراتژیک و امنیتی داده است. فشارهای نهادهای سیاسی و نظامی آمریکا، ترامپ را ناگزیر کرده‌اند که به واقع‌گرایی در سیاست خارجی بازگردد؛ جایی که منافع ملی و امنیتی، بر روابط شخصی ارجحیت دارد.

چشم‌انداز آینده چند احتمال مهم را پیش‌رو قرار می‌دهد:

• تداوم جنگ اوکراین ممکن است به تشدید مسابقه تسلیحاتی بین آمریکا و روسیه بینجامد.
• احتمال زمینه‌سازی بحران موشکی جدیدی در اروپا وجود دارد.
• بازگشت پررنگ مفهوم بازدارندگی هسته‌ای و معادلات تازه در حوزه راهبردی از اهمیت بالایی برخوردار خواهد بود.