بازگشت علی لاریجانی به شورای عالی امنیت ملی: تحولی در دیپلماسی ایران؟

بازگشت علی لاریجانی به شورای عالی امنیت ملی: تحولی در دیپلماسی ایران؟

پس از پنج سال دوری از کانون‌های تصمیم‌گیری، علی لاریجانی، چهره برجسته سیاسی ایران، بار دیگر به شورای عالی امنیت ملی بازمی‌گردد. این انتصاب در دوران ریاست جمهوری یک میانه‌رو، می‌تواند نویدبخش فصلی جدید در مذاکرات و روابط ایران با غرب باشد. لاریجانی که سابقه ۱۳ سال عضویت حقیقی و ۱۲ سال عضویت حقوقی در این نهاد بالادستی را دارد، این بار در جایگاه دبیر شورا، نقش‌آفرینی خواهد کرد.

نشانه‌های یک تغییر بزرگ

سفر اخیر لاریجانی به مسکو و دیدار با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، از سوی ناظران به عنوان نشانه‌ای از تغییر در سیاست‌های ایران تلقی شد. هم‌زمان، علی‌اکبر ولایتی، دیگر مشاور رهبری، نیز در شبکه اجتماعی ایکس بر لزوم تغییر در برخی سیاست‌ها تأکید کرده بود. این رویدادهای دیپلماتیک و رسانه‌ای، گمانه‌زنی‌ها درباره آغاز فصلی جدید برای ایران را تقویت کرد.

خبرگزاری فارس نیز جمعه‌شب از تغییرات ساختاری در شورای عالی امنیت ملی خبر داد و اعلام کرد که شورایی جدید با مأموریت‌های راهبردی در حوزه سیاست‌های دفاعی کشور تشکیل خواهد شد. این خبرگزاری همچنین گزارش داد که «علی لاریجانی در روزهای آینده به‌عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی منصوب خواهد شد و علی‌اکبر احمدیان احتمالاً مسئولیت چند پرونده ویژه و استراتژیک کشور را بر عهده خواهد گرفت.» نورنیوز، نزدیک به علی شمخانی، نیز این تغییر ساختاری را تأیید کرده است.

سابقه لاریجانی در مذاکرات هسته‌ای

اهمیت انتصاب لاریجانی به دلیل سابقه ۲۵ ساله عضویت او در شورای عالی امنیت ملی است. او که از اردوگاه اصولگرایان وارد سیاست شد، در سال ۱۳۷۴ به عنوان دومین نماینده رهبری در این شورا منصوب شد و تا سال ۱۳۸۷ در این سمت باقی ماند.

لاریجانی از سال ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۶ به مدت دو سال دبیر شورای عالی امنیت ملی و مسئول مذاکره بر سر پرونده هسته‌ای بود. مذاکرات او با خاویر سولانا، مسئول وقت مذاکرات هسته‌ای اروپا، در آستانه نهایی شدن بود، اما محمود احمدی‌نژاد مانع از به نتیجه رسیدن این توافق شد.

علی‌اکبر ولایتی در مناظره انتخاباتی سال ۱۳۹۲ اظهار داشت: «مذاکرات لاریجانی با سولانا به نتایج خوبی رسیده و درباره همین تعداد سانتریفیوژ توافق شده بود، اما هم‌زمان، یک مقام بلندپایه اجرایی در نماز جمعه تهران اعلام کرد که «ما در خصوص مسائل هسته‌ای مذاکره نمی‌کنیم.» همین اظهارات باعث شد سولانا در مذاکرات بعدی، تلکس این خبر را نشان دهد و مذاکرات متوقف شود.»

گفته می‌شود سولانا بسته پیشنهادی ایالات متحده را به لاریجانی ارائه کرده بود که بر اساس آن، در صورت توقف غنی‌سازی و همکاری ایران در موضوع عراق، نیروگاه‌های پیشرفته آب سبک در اختیار تهران قرار می‌گرفت و سانتریفیوژهای تحقیقاتی ایران فعال می‌ماند. قرار بود توافق در نشست مجمع عمومی سازمان ملل نهایی شود، اما احمدی‌نژاد به جای لاریجانی به نیویورک رفت و پس از بازگشت، سعید جلیلی را جایگزین او کرد.

آیا سعید جلیلی کنار می‌رود؟

لاریجانی در دوران ۱۲ ساله ریاست مجلس نیز تا سال ۱۳۹۹ عضو حقوقی شورای عالی امنیت ملی بود. در این دوران، مرزبندی او با تندروها شدت گرفت و او مورد غضب طیف احمدی‌نژاد قرار گرفت. این تقابل تا جایی پیش رفت که در مراسم ۲۲ بهمن در قم، تندروها با پرتاب مهر به او اعتراض کردند. در دوران ریاست جمهوری روحانی، لاریجانی به دلیل همراهی با دولت و تصویب برجام مورد حمله قرار گرفت و در انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۰ و ۱۴۰۳ ردصلاحیت شد. اما در جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل، در حالی که چهره‌های تندرو مانند سعید جلیلی و محمود احمدی‌نژاد سکوت کرده بودند، نظام سیاسی بار دیگر به علی لاریجانی روی آورد.

لاریجانی در سطح بین‌المللی نیز به مواضع میانه‌رو و عمل‌گرایانه شهرت دارد. اندیشکده‌هایی مانند شورای روابط خارجی، شورای آتلانتیک و اندیشکده کارنگی، او را فردی عمل‌گرا توصیف کرده‌اند که می‌توانست از تشدید تنش‌ها جلوگیری کند.

غلامعلی جعفرزاده ایمن‌آبادی، نماینده سابق مجلس و از نزدیکان لاریجانی، این انتصاب را تأیید کرده و گفته است که «افرادی که صلاحیت ندارند، نباید در دستور کار کشور قرار داشته باشند.» با توجه به ساختار شورای عالی امنیت ملی که شامل ۱۲ عضو از جمله رؤسای قوای سه‌گانه، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح، رئیس سازمان برنامه و بودجه، دو نماینده رهبری، وزرای کشور، امور خارجه، اطلاعات و فرماندهان ارتش و سپاه است، گمانه‌زنی‌ها حاکی از آن است که منظور او سعید جلیلی است.

دبیر شورای عالی امنیت ملی با انتخاب رئیس‌جمهور و تأیید رهبری منصوب می‌شود. اگر لاریجانی به عنوان یکی از دو نماینده رهبری در شورا منصوب شود، یکی از نمایندگان فعلی (علی‌اکبر احمدیان یا سعید جلیلی) کنار خواهد رفت. با توجه به اخبار مبنی بر تشکیل شورای دفاع توسط احمدیان، به نظر می‌رسد سعید جلیلی، که در زمان احمدی‌نژاد جایگزین لاریجانی شده بود، این بار جای خود را به او خواهد داد.

سعید جلیلی در افکار عمومی به عنوان فردی شناخته می‌شود که در دوران مسئولیت خود، پرونده هسته‌ای ایران را پیچیده کرد و در دوره روحانی، مواضعی ضد مذاکره و برجام داشت. با بازگشت لاریجانی، که چهره‌ای میانه‌رو و دیپلماتیک است، انتظار می‌رود از نفوذ جلیلی کاسته شود، حتی اگر جایگاه او در شورا حفظ شود. این تغییر، مسیر دیپلماسی ایران را در شرایط کنونی متحول خواهد کرد.