بررسی طرح «مناره» ظریف: ابهامات و چالش‌های یک پیشنهاد هسته‌ای منطقه‌ای

طرح «مناره» ظریف؛ فرصت‌ها، ابهامات و چالش‌های یک پیشنهاد هسته‌ای منطقه‌ای

طرح «مناره» که اخیراً توسط محمدجواد ظریف در روزنامه گاردین مطرح شده، به دنبال ایجاد همکاری صلح‌آمیز هسته‌ای در منطقه خاورمیانه با نظارت سازمان ملل و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی است. این پیشنهاد در شرایطی ارائه شده که منطقه با تنش‌های فزاینده‌ای روبروست و ابهامات و نقاط ضعف متعددی در آن وجود دارد که قابلیت اجرایی شدنش را زیر سوال می‌برد. به نظر می‌رسد این طرح بیش از آنکه یک راهکار عملی باشد، نمایشی رسانه‌ای با نگاهی رمانتیک به مناسبات بین‌المللی است.

«مناره»: تکرار کنسرسیوم سابق یا ابتکاری جدید؟

ظریف در یادداشت خود به سابقه پیشنهاد «منطقه عاری از سلاح هسته‌ای» در خاورمیانه اشاره می‌کند که از سال 1974 در سازمان ملل مطرح بوده اما به دلیل مخالفت رژیم صهیونیستی و آمریکا به نتیجه نرسیده است. او اکنون اجرای چنین پیشنهادی را با توجه به وضعیت کنونی منطقه ضروری می‌داند و تأکید می‌کند که پس از 30 سال عدم پیشرفت، زمان آن رسیده که کشورهای منطقه خود آینده‌شان را رقم بزنند و به سوی همکاری واقعی منطقه‌ای بر اساس احترام متقابل و استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای حرکت کنند.

طرح «مناره» به دنبال تشکیل یک همکاری مشترک صلح‌آمیز هسته‌ای است که در آن اعضا توسعه یا استقرار سلاح‌های هسته‌ای را رد کرده و در عوض از فناوری صلح‌آمیز هسته‌ای در حوزه‌هایی مانند تولید انرژی، پزشکی، کشاورزی و تحقیقات علمی بهره‌مند می‌شوند. این طرح بر استفاده از قابلیت‌های هسته‌ای برای مقابله با بحران‌هایی نظیر تغییرات آب‌وهوایی، کمبود آب، امنیت غذایی و تنوع‌بخشی به منابع انرژی تأکید دارد. پروژه شامل سرمایه‌گذاری مشترک در زمینه‌هایی از جمله غنی‌سازی است که اعضا تأسیسات را به اشتراک گذاشته و شفافیت را از طریق یک هیئت نظارتی مشترک تضمین می‌کنند. نظارت نیز توسط نمایندگان کشورهای عضو و ناظرانی از سازمان ملل، شورای امنیت و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی انجام خواهد شد.

فرصت‌ها و چالش‌های طرح «مناره»

طرح «مناره» با وجود اهداف بلندپروازانه خود، با فرصت‌ها و تهدیداتی همراه است:

• مقابله با امنیتی‌سازی برنامه هسته‌ای ایران: ارائه این پیشنهاد در گاردین، در مقابل روایت آمریکایی‌ها مبنی بر تهدیدآمیز بودن برنامه هسته‌ای ایران قرار می‌گیرد و بر صلح‌آمیز بودن آن تأکید می‌کند. این طرح به دنبال اشاعه فعالیت صلح‌آمیز هسته‌ای در منطقه است و اسرائیل را به عنوان تهدید واقعی هسته‌ای معرفی می‌کند. انتشار این طرح در رسانه‌های بین‌المللی می‌تواند تأثیر معکوسی بر افکار عمومی جهانی در برابر فضاسازی‌ها علیه ایران داشته باشد.

با این حال، «مناره» با ابهامات و نقاط ضعف متعددی روبروست:

• ابهام در تفاوت با کنسرسیوم سابق: مشخص نیست که این طرح چه تفاوت اساسی با پیشنهاد کنسرسیوم مشترک هسته‌ای که پیش از این مطرح شده بود، دارد.
• عدم شفافیت در سود و مشارکت: طرح به میزان سود شرکت‌ها و تأسیسات هسته‌ای کشورهای عضو و نحوه تقسیم آن بر اساس میزان مشارکت اشاره‌ای نکرده است.
• سطح غنی‌سازی اورانیوم: «مناره» سطح غنی‌سازی اورانیوم برای فعالیت مشترک را مشخص نکرده است.
• امتیازات بین‌المللی برای کشورهای تحریم‌شده: طرح به این موضوع نپرداخته که عضویت در این مجمع مشترک هسته‌ای چه امتیازات و آورده‌های بین‌المللی برای کشورهایی که به دلیل فعالیت‌های هسته‌ای مشمول تحریم شده‌اند، به همراه خواهد داشت.
• محوریت ایران و دستاوردهای بین‌المللی: با وجود تأکید بر استقرار شبکه «مناره» در یکی از کشورهای شرکت‌کننده (که به محوریت ایران اشاره دارد)، طرح به دستاوردهای بین‌المللی برای کشورهایی که فعالیت صلح‌آمیز خود را ادامه می‌دهند، اشاره‌ای نمی‌کند.
• موانع نفوذ و کارشکنی: با توجه به سابقه اعمال نفوذ و لابی‌های رژیم صهیونیستی و آمریکا علیه برنامه هسته‌ای ایران در سازمان ملل و آژانس، مشخص نیست که چه ابتکاراتی برای جلوگیری از تکرار برخوردهای سلیقه‌ای و جانب‌دارانه در نظر گرفته شده است.
• زمان‌بندی نامناسب: ارائه این طرح در شرایط پر تنش کنونی منطقه که به سمت افزایش تنش پیش می‌رود، قابلیت اجرایی شدن آن را زیر سوال می‌برد.
• نمایش رسانه‌ای: به نظر می‌رسد «مناره» بیش از آنکه طرحی عملیاتی باشد، نمایشی رسانه‌ای است که واقعیت‌های نظام بین‌الملل و بحران‌های منطقه‌ای را در نظر نگرفته و فاقد جزئیات لازم برای اجراست.
• نگاه رمانتیک به روابط بین‌الملل: این طرح و طرح‌های مشابه قبلی (مانند «مودت» ظریف) نشان‌دهنده نگاهی رمانتیک و غیرواقع‌بینانه برخی تحلیلگران و سیاستمداران به تحولات بین‌المللی پس از جنگ است که می‌تواند منجر به درک غلط و تشخیص اشتباه رفتار کشورها شود.
• عدم ارتباط با مذاکرات ایران و آمریکا: برخی رسانه‌های داخلی این طرح را مقدمه‌ای برای مذاکرات احتمالی ایران و آمریکا دانسته‌اند، در حالی که با توجه به سطح بالای تنش و پیش‌شرط‌های ایران برای مذاکره، این تصور به رؤیایی غیرقابل تحقق شباهت دارد. موضع دولت ایران در قبال این طرح هنوز مشخص نیست و بیشتر به تلاش شخصی یک دیپلمات بازنشسته برای تجدید اعتبار شبیه است.