خبر کامل
پرونده قتل محیطبان دیدهبان: مظنون اصلی متواری، خانواده در انتظار عدالت

با گذشت نزدیک به دو ماه از قتل دلخراش هدایتالله دیدهبان، محیطبان فداکار منطقه حفاظتشده خاییز، پرونده او همچنان با چالشهای جدی مواجه است. در حالی که مظنون اصلی این جنایت همچنان متواری است، نگرانیها درباره عدم حضور وکیل مستقل برای خانواده مقتول و کندی روند قضایی افزایش یافته است. این حادثه بار دیگر ضعف قوانین حمایتی از محیطبانان و خطراتی که جان آنها را تهدید میکند، برجسته ساخته است.
جزئیات حادثه و پیگیریهای اولیه
در سیزدهم خرداد ماه، هدایتالله دیدهبان پس از دریافت گزارشی مبنی بر حضور شکارچیان غیرمجاز در منطقه حفاظتشده خاییز استان کهگیلویه و بویراحمد، به محل اعزام شد. او در مسیر حرکت به جاده آسفالت بهبهان به سد مارون، در تنگ بستانک، داخل خودروی سازمانی هدف گلوله قرار گرفت و به شهادت رسید. پس از این جنایت، قاتلان از پیکر او عکس گرفته و آن را در فضای مجازی منتشر کردند.
سید وحید موسویان، دادستان مرکز استان کهگیلویه و بویراحمد، یک روز پس از حادثه از هماهنگی با دادستانهای اهواز، گچساران، دهدشت و بهبهان برای شناسایی عاملان قتل خبر داد. در ۱۵ خرداد، سرهنگ منصور سیلاوی، فرمانده انتظامی شهرستان بهبهان، از دستگیری یکی از متهمان خبر داد و اعلام کرد که اسلحه و تجهیزات شهید دیدهبان در مخفیگاه قاتل کشف شده است. عبدال دیانتینسب، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان، نیز بر پیگیری قاطعانه پرونده تا دستگیری کامل مظنونین تاکید کرد.
چالشهای حقوقی و انتقادات خانواده
نسترن منصورینژاد، همسر شهید دیدهبان، با گلایه از روند پیگیری پرونده، اظهار داشته است که وکلای بهبهان به دلیل «اشرار» بودن مظنون اصلی، از قبول پرونده واهمه دارند و از سازمان محیط زیست درخواست وکیل کرده است. دیانتینسب، مدیرکل محیط زیست استان کهگیلویه و بویراحمد، در پاسخ به این گلایهها، از حضور معاون حقوقی سازمان محیط زیست به عنوان وکیل پرونده خبر داده و تاکید کرده است که پرونده به صورت جدی در بازپرسی دادگستری بهبهان پیگیری میشود. او افزود که تاکنون دو نفر از متهمان دستگیر شدهاند، اما نفر سوم همچنان متواری است و تا دستگیری او، حکم نهایی صادر نخواهد شد.
موالیزاده، استاندار خوزستان، نیز با اشاره به پیچیدگیهای پروندههای اینچنینی، بر لزوم دستگیری قاتل تاکید کرده و گفته است که این یک «جرم مشهود و ضد امنیتی» است و تمامی دستگاهها مکلف به دستگیری او هستند. وی همچنین از دستورات مکرر خود برای پیگیری پرونده خبر داد.
شینا انصاری، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، نیز در مراسم خاکسپاری شهید دیدهبان، بر لزوم ارتقای امنیت محیطبانان، اصلاح قوانین حمل سلاح و تامین تجهیزات ایمنی و حمایت قضایی و معیشتی آنان تاکید کرد. در ۲۱ خرداد، تصویر فردین سیاسی، یکی از عاملان اصلی، منتشر شد و پلیس از مردم برای شناسایی او درخواست کمک کرد. همزمانی این حادثه با «جنگ ۱۲ روزه» نیز به گفته مسئولان، روند پیگیری را با تاخیر مواجه کرده است.
سابقه متهم و تهدیدات پیشین
بر اساس نامهای از رئیس اداره حفاظت محیط زیست کهگیلویه و بویراحمد به دادستان بهبهان، قاتل متواری هدایتالله دیدهبان پیش از این نیز سابقه درگیری و حتی قصد قتل او را داشته است. در تاریخ ۱۱ بهمن ۱۴۰۳، این متهم به همراه فردی دیگر، از فاصله پنج متری سه گلوله به سمت شهید دیدهبان و بیش از ۱۱ بار به سمت دیگر محیطبانان شلیک کرده بود. این گزارش جرم در دادسرای عمومی و انقلاب ثبت شده بود، اما مشخص نیست چرا متهم بابت این «شروع به قتل مسلحانه» بازداشت موقت نشده و آزاد بوده است. این متهم همچنین سوابقی چون شروع به آدمربایی، مشارکت در آدمربایی به عنف، تعدی و تجاوز، ضرب و جرح عمدی، قدرتنمایی با چاقو و سرقت را در کارنامه خود دارد و در سال ۱۴۰۱ نیز به دلیل این موارد زندانی و سپس آزاد شده بود. پیش از این نیز متخلفان در غیاب دیدهبان به منزلش دستبرد زده و اسلحه سازمانی او را ربوده بودند.
هدایتالله دیدهبان: روایت یک زندگی
هدایتالله دیدهبان، محیطبان ۵۸ ساله و نیروی قراردادی اداره حفاظت محیط زیست کهگیلویه و بویراحمد، در ۲۰ سال گذشته دو بار مورد سوءقصد شکارچیان غیرمجاز قرار گرفته بود. او با وجود خطرات، هرگز عقبنشینی نکرد و به گفته خودش، خطرناکترین تهدید برای محیطبانان، شکارچیان مسلح و سابقهدار هستند که به قانون بیاعتنایی میکنند.
«یکبار یک شکارچی را در دل کوه گرفتم و بعد از صحبت با او متوجه شدم تمامی ۹ روز گذشته را برای شکار، در کوهستان خوابیده تا بتواند ۶ کل و بز شکار کند. طی آن ۹ روز، از طریق تماس تلفنی با فرزندانش، آنها را به محل شکار میکشاند تا شکارها را برای فروش از منطقه خارج کنند. او تمام این مدت را به صورت مخفیانه گذرانده و تنها برای استحمام، خود را به چشمه میرسانده است. در نهایت شکارچی را به پاسگاه فرستادم و ۱ تا ۸ سال حکم زندان به او داده شد. اما این دست شکارچیان معمولا یا تبرئه میشوند یا دوران حبس کوتاهی را میگذرانند و پس از آزادی، دوباره به شکار روی میآورند. یعنی شکارچیانی هستند که ۱۰ بار آنها را دستگیر کردهام یا کسی را به خاطر میآورم که ۱۲ قبضه اسلحه از او گرفتم ولی هنوز هم ممکن است در این اطراف پیدایش کنم.»
دیدهبان از ضعف قانونی که دست شکارچیان متواری را باز میگذارد، گلایه داشت. او تخریب زیستگاه، چرای بیرویه دام، شکار غیرمجاز و اجرای طرحهای توسعهای مانند فنسکشی را بزرگترین تهدیدات منطقه خاییز میدانست. او در سال ۹۴ برنده جایزه یحیی شد که به یادبود محیطبان شهید یحیی شاهکوهمحلی به محیطبانان برجسته اهدا میشود.
روایت نزدیکان و همکاران
هوشنگ ضیایی، فعال کهنهکار محیط زیست، هدایتالله دیدهبان را «آریوبرزن زمان» نامیده است. او آخرین فیلمهای ارسالی دیدهبان را که مربوط به زایمان بزها و گله بز و بزغاله در فروردین و اردیبهشت ۱۴۰۴ بود، به یاد میآورد که دیدهبان با خوشحالی از افزایش بزغالهها سخن گفته بود. دیدهبان با هزینه شخصی خود یک دوربین عکاسی قوی خریداری کرده بود و معتقد بود عملکرد دوربین عکاسی بیشتر از تفنگ است و با آن چندین عکس از متخلفان گرفته بود که منجر به دستگیری آنها شده بود.
بهمن ایزدی، دیگر فعال محیط زیست، دیدهبان را «معلمی بیحاشیه و بیادعا» توصیف کرده است که با طبیعت زندگی میکرد و حفاظت برایش عشق بود. او تاکید کرد که با شهادت دیدهبان، جامعه یک «سرمایه اجتماعی بیبدیل» را از دست داد.
نسترن منصورینژاد، همسر دیدهبان، نیز از لحظه تماس شکارچی با همسرش دلشوره داشته است. او پس از شنیدن خبر شهادت همسرش، گوشی را رها کرده و به کوچه دویده است. وی با گذشت دو ماه از حادثه، از عدم حمایت حقوقی محیط زیست و کندی پیگیری نیروی انتظامی گلایه کرده است.
آمار تکاندهنده شهادت محیطبانان
از سال ۱۳۵۹ تاکنون، حدود ۱۵۳ محیطبان در راه حفاظت از محیط زیست به شهادت رسیدهاند و دستکم ۲۷۳ نفر جانباز شدهاند. این آمار نشان میدهد که سالانه به طور میانگین ۳ تا ۴ محیطبان در ایران کشته میشوند. هدایتالله دیدهبان آخرین نام در این لیست بلندبالا است. پروندههای محیطبانان شهید، مانند تاجمحمد باشقره و برومند نجفی، نشاندهنده چالشهای قانونی و قضایی است که این افراد با آن مواجه هستند.
در پرونده تاجمحمد باشقره، با وجود اعتراف یکی از متهمان، خانواده برای قصاص قاتل مجبور به برگزاری مراسم قسامه شدند. برومند نجفی نیز که در درگیری با شکارچیان به اشتباه به جای لاستیک خودرو، شکارچی را هدف قرار داده بود، به اعدام محکوم شد و پس از پذیرش اعاده دادرسی، توسط پدر مقتول در مقابل دادگاه به قتل رسید. با گذشت شش ماه از این حادثه، قاتل نجفی پیدا نشد و خانواده او مجبور به رضایت شدند.
محیطبانان در ایران و جهان: مقایسه و چالشها
سازمانهای بینالمللی مانند اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) و برنامه محیط زیست سازمان ملل (UNEP) بر لزوم تقویت پشتوانه حقوقی برای محیطبانان تاکید کردهاند. در کشورهایی مانند هند، کنیا و ایالات متحده، محیطبانان از جایگاه قانونی معادل ماموران امنیتی برخوردارند و در برابر حملات مسلحانه حمایت کامل قانونی دارند. در کنیا، حمله به محیطبان معادل حمله به نیروی پلیس تلقی میشود و مجازات سنگینی دارد.
در مقابل، در ایران، محیطبانانی که حتی در دفاع از خود یا منابع طبیعی سلاح به کار ببرند، ممکن است با اتهامات قضایی مواجه شوند و سالها درگیر فرآیندهای پیچیده حقوقی بمانند. آمارهای رسمی ایران را به یکی از کشورهای پرخطر برای محیطبانان تبدیل کرده است و روند رسیدگی به پروندههای تعرض یا قتل آنها اغلب با تاخیر، ابهام یا حتی تبرئه متهمان همراه است.
محیطبانان در بسیاری از مناطق حفاظتشده ایران در برابر متخلفان مسلح تقریباً بدون سلاح هستند؛ حتی اگر سلاح داشته باشند، اجازه به کارگیری آن را ندارند. اگر استفاده نکنند، کشته یا زخمی میشوند و اگر مجبور به استفاده شوند، ممکن است به سرنوشت برومند نجفی دچار شوند. آنها به دلیل ضعف قانون درباره نحوه به کارگیری اسلحه، اولویتشان خلع سلاح متخلف است، در حالی که شکارچی شلیک میکند و میکشد. محیطبان ضابط قضایی است، اما آموزشهای لازم درباره نحوه به کارگیری سلاح به او داده نمیشود و تجهیزات لازم مانند دوربین روی لباس را هم در اختیار ندارد. قانون فعلی درباره به کارگیری سلاح تنها زمانی به ماموران یگانهای حفاظت محیط زیست اجازه استفاده از سلاح را میدهد که به سوی آنها شلیک شود؛ شلیکی که احتمالاً اجازه شلیک بعدی را نخواهد داد و به قیمت جان محیطبانان تمام میشود. سالهاست که فعالان محیط زیست نسبت به نبود چنین امکان و حمایتهایی برای محیطبانان انتقاد کردهاند، اما قانون در این باره همچنان اصلاح نشده است.
درباره هوشمصنوعی دستاول:
تمامی اخبار دستاول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحتسنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با دادههای جدید آموزش داده میشود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دستاول در حال بهتر شدن است.
شما میتوانید از چتبات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
