افول نفوذ آمریکا در آسیای مرکزی؛ فرصتی برای چین و روسیه

افول نفوذ آمریکا در آسیای مرکزی

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، واشنگتن با سرمایه‌گذاری‌های سیاسی و اقتصادی قابل‌توجه، از کشورهای تازه استقلال‌یافته آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی حمایت کرد. در اواخر دهه ۱۹۹۰ و اوایل ۲۰۰۰، آمریکا نقش محوری در توسعه منابع انرژی دریای خزر ایفا کرد و با دیپلماسی تجاری، به تقویت بنیان‌های اقتصادی و حاکمیت مستقل این کشورها یاری رساند. پروژه‌هایی که زیرساخت‌های انرژی شرق–غرب را از مسیر دریاهای خزر، سیاه و مدیترانه به هم متصل می‌کردند، در اولویت قرار داشتند.

اما امروز، نقش ایالات متحده در این منطقه به شدت محدود شده است. این روند با شکست راهبردی کلی آمریکا در منطقه وسیع‌تر خاورمیانه تا آسیای مرکزی همخوانی دارد. اقدامات آمریکا در سال‌های اخیر، از اوکراین و افغانستان گرفته تا عراق، سوریه و لیبی، تصویری از یک شریک غیرقابل اعتماد و فاقد وضوح راهبردی بر جای گذاشته است. با وجود برتری نظامی، عمق راهبردی آمریکا کاهش یافته و سیاست خارجی این کشور در منطقه «خاورمیانه بزرگ» و «آسیای مرکزی گسترده» با نوسانات شدید همراه بوده است.

طی سه دهه گذشته، اولویت‌های واشنگتن میان حمایت از حاکمیت کشورها، ترویج دموکراسی، دولت‌سازی، خروج ناگهانی و بازگشت مجدد، به طور متناوب در نوسان بوده؛ چرخه‌هایی که هم‌پیمانان را سردرگم و رقبا را جسورتر کرده‌اند.

خیزش چین و روسیه: پر کردن خلاء

در غیاب آمریکا، چین و روسیه به سرعت خلاء قدرت را پر کرده‌اند:

نقش‌آفرینی چین

• طرح «کمربند و راه»: چین با پیشبرد این طرح، به اصلی‌ترین بهره‌بردار از سرمایه‌گذاری‌های پیشین آمریکا تبدیل شده است.
• دیدارهای منظم: شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، به طور منظم با رهبران کشورهای آسیای مرکزی دیدار و به منطقه سفر می‌کند، در حالی که هیچ رئیس‌جمهور در حال خدمت آمریکا تاکنون به آسیای مرکزی سفر نکرده است.
• سرمایه‌گذاری‌های عظیم: در اجلاس سران چین–آسیای مرکزی در آستانه، ۵۸ توافقنامه به ارزش بیش از ۲۴ میلیارد دلار در حوزه‌های زیرساخت، انرژی، لجستیک و کشاورزی امضا شد.
• حجم تجارت: حجم تجارت چین و آسیای مرکزی تنها در سال ۲۰۲۴ به ۹۵ میلیارد دلار رسید.
• قزاقستان: چین با قزاقستان ۲۴ توافق در حوزه‌های انرژی، صنعت هسته‌ای، اکتشافات فضایی، دیجیتال‌سازی، کشاورزی، پزشکی، گردشگری و تجارت امضا کرد. قزاقستان سال ۲۰۲۵ را «سال گردشگری چین» نام‌گذاری کرده و قصد دارد نیروگاه‌های هسته‌ای مشترکی با شرکت CNNC چین احداث کند.
• ازبکستان: سبد سرمایه‌گذاری چین در ازبکستان از ۶۰ میلیارد دلار فراتر رفته و تجارت دوجانبه در سال ۲۰۲۴ به ۱۴ میلیارد دلار رسید. توافقاتی در زمینه انرژی‌های سبز، نفت و گاز، نوآوری دیجیتال، هوش مصنوعی، خطوط انتقال نیرو، نقشه حمل‌ونقل مشترک و زیرساخت فیبر نوری حاصل شده است.

نقش‌آفرینی روسیه

• نیروگاه‌های هسته‌ای: در ژوئن ۲۰۲۵، قزاقستان شرکت روس‌اتم را برای احداث نخستین نیروگاه هسته‌ای خود انتخاب کرد. در تاشکند، روس‌اتم تفاهم‌نامه‌هایی برای احداث دو رآکتور VVER-1000 امضا کرده و ازبکستان در حال مطالعه ساخت چهار نیروگاه بزرگ دیگر است.

راهکارهای خروج آمریکا از انزوا

آسیای مرکزی با اقتصادهای در حال رشد و منابع سرشار، به یکی از جذاب‌ترین مناطق سرمایه‌گذاری جهانی تبدیل شده است. آمریکا نه تنها از رقبایی چون چین و روسیه، بلکه حتی از متحدانش یعنی اتحادیه اروپا نیز عقب افتاده است. اتحادیه اروپا در حال حاضر بزرگ‌ترین سرمایه‌گذار خارجی و دومین شریک تجاری آسیای مرکزی محسوب می‌شود.

ناظران معتقدند واشنگتن برای اصلاح این وضعیت می‌تواند با استفاده هدفمندتر از دیپلماسی تجاری و اصلاح نهادهای دولتی مرتبط با صادرات و حمایت از شرکت‌های آمریکایی، نقش رقابتی خود را بازسازی کند. این نهادها نیازمند هماهنگی بالاتر و پیروی از یک راهبرد یکپارچه در قبال آسیای مرکزی گسترده و در چارچوب سیاست خارجی کلان آمریکا هستند.

پیشنهادات کلیدی برای آمریکا:

• فرستاده ویژه رئیس‌جمهور: ایجاد پست «فرستاده ویژه رئیس‌جمهور برای آسیای مرکزی گسترده» در شورای امنیت ملی آمریکا برای طراحی، هماهنگی و پایش فعالیت‌های آمریکا در منطقه. این سمت هماهنگی بین دستگاه‌های دولتی، سفارت‌خانه‌ها، نمایندگان بخش خصوصی و اتاق‌های بازرگانی آمریکایی را تسهیل خواهد کرد.
• شرکت تأمین مالی توسعه آمریکا (DFC): این نهاد که در دولت اول ترامپ تشکیل شد، قرار است به ابزاری برای تحقق اهداف راهبردی ایالات متحده تبدیل شود. بنجامین بلک، نامزد مدیرعاملی DFC، در ۱۰ ژوئن ۲۰۲۵ اعلام کرد که کنگره از DFC خواسته است به عنوان بازوی اقتصادی موثر آمریکا در برابر رقبا، از جمله ابتکار کمربند و راه چین، عمل کند.
• سایر نهادها: خدمات تجاری وزارت بازرگانی آمریکا، بانک صادرات–واردات و آژانس توسعه تجاری ایالات متحده نیز می‌توانند از طریق مطالعات امکان‌سنجی، حمایت از صادرات و اعزام هیئت‌های تجاری به افزایش حضور اقتصادی آمریکا در منطقه کمک کنند.
• هماهنگی با نهادهای بین‌المللی: نقش نهادهای بین‌المللی مانند بانک جهانی، بانک توسعه آسیا و بانک اروپایی بازسازی و توسعه که آمریکا در سرمایه‌گذاری و تصمیم‌گیری آن‌ها سهم کلیدی دارد، نباید نادیده گرفته شود. فرستاده ویژه باید ماموریت هماهنگی این نهادها با اهداف راهبردی ایالات متحده را بر عهده گیرد.

در نهایت، ایالات متحده در آسیای مرکزی دارای منافع گسترده‌ای است که تاکنون محقق نشده‌اند. در منطقه‌ای که رقابت قدرت‌های بزرگ روزبه‌روز شدیدتر می‌شود، آمریکا دیگر نمی‌تواند درگیر ابهام راهبردی باشد. این کشور تنها با تدوین راهبردی شفاف و هماهنگ، همراه با بسیج منابع دولتی، دیپلماتیک و اقتصادی و تعامل هدفمند با بخش خصوصی قادر خواهد بود جایگاه رقابتی خود را بازیابد.