بحران آب در ایران: از ریشه‌های تاریخی تا راهکارهای ملی و دیپلماتیک

ضرورت ملی‌سازی آب و راهکارهای نوین

روح‌الله اسلامی، عضو هیات علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد، در گفت‌وگو با ایسنا، بر ضرورت تغییر رویکرد از نگاه حکومتی یا خصوصی به سمت ملی‌سازی آب تاکید کرد. وی آب را میراثی از گذشته دانست که باید برای نسل‌های آینده نیز حفظ شود. برای دستیابی به این هدف، راهکارهای زیر پیشنهاد می‌شود:

• راه‌اندازی تصفیه‌خانه‌ها: بازگرداندن ۱۰۰ درصدی آب هدر رفته به چرخه مصرف در شهرهای بزرگ.
• تفکیک آب شرب: جداسازی آب آشامیدنی و غیرآشامیدنی در مصارف خانگی.
• مدرن‌سازی کشاورزی: افزایش بهره‌وری و کنار گذاشتن آبیاری غرقابی.
• توقف سدسازی و حفر چاه: کفایت به منابع موجود و توقف نهضت چاه و سدسازی.

دیپلماسی آب و شیرین‌سازی آب دریا

اسلامی بر فعال‌سازی ظرفیت‌های سیاست خارجی در حوزه آب تاکید کرد. وی پیشنهاد داد که از همکاری کشورهای همسایه مانند افغانستان و ترکمنستان برای کشت محصولات کشاورزی در اراضی آن‌ها استفاده شود و حقابه ایران نیز مطالبه گردد. همچنین، شیرین‌سازی و انتقال آب از دریای عمان و خزر به شهرهای مرکزی مانند اصفهان، یزد و مشهد به عنوان تنها راهکار با توجه به تداوم خشکسالی‌ها مطرح شد. این راهکارها نیازمند سرمایه‌گذاری کلان و افزایش آگاهی عمومی نسبت به بحران آب است.

ریشه‌های تاریخی بحران آب در ایران

این تحلیلگر مسائل سیاسی اشاره کرد که بحران آب کنونی تنها به سال‌های اخیر محدود نمی‌شود و ریشه‌های تاریخی طولانی دارد. نخبگان و پژوهشگران حوزه آب حدود ۲۰ سال است که نسبت به وضعیت بحرانی کشور هشدار داده‌اند.

دوره پیش از مشروطه

در این دوره، با جمعیت ۱۵ میلیون نفری، آب از طریق چشمه و قنات تامین می‌شد. بهره‌برداری از آب ناچیز بود و مصرف در حد بارش باران صورت می‌گرفت. عدم بهداشت آب و مالکیت خصوصی آن، منجر به بیماری‌های فراگیر و درگیری‌ها می‌شد.

دوره پس از مشروطه تا انقلاب اسلامی

با کشف نفت، درآمدهای نفتی به سمت تکنولوژی هدایت شد و حفر چاه افزایش یافت. آب به کالایی در خدمت توسعه تبدیل شد و آب شرب در دسترس شهرنشینان قرار گرفت. تا اواخر دهه ۵۰، ۲۰۰ هزار حلقه چاه و ۳۰ سد بزرگ تاسیس شد. سیاست‌های کشاورزی به حاشیه رفت و بخش صنعت رونق یافت.

دوره پس از انقلاب اسلامی

با دسترسی به منابع گازی گسترده، تکنولوژی پیشرفته‌تری به کار گرفته شد. آب در این دوره در راستای دو هدف خودکفایی و امنیت غذایی (در دهه ۹۰) قرار گرفت.

دهه‌ها سدسازی و حفر بی‌حدوحصر چاه

اسلامی بیان کرد که آب در هر دوره‌ای به عنوان کلید دستیابی به اهداف حاکمان عمل کرده است. تا سال ۱۳۸۰، ایران در محصولات کشاورزی مانند گندم و جو به خودکفایی رسید و ۹۰ درصد آب زیرزمینی در خدمت بخش کشاورزی قرار گرفت. گسترش شهرنشینی، افزایش سدها در دوره هاشمی رفسنجانی و نهضت حفر چاه‌های عمیق در دوره احمدی‌نژاد (حدود یک میلیون چاه برای جمعیت ۸۰ میلیونی) از جمله اقدامات این دوره بوده‌اند. با رسیدن جمعیت به بالای ۹۰ میلیون نفر، سدسازی و استخراج منابع زیرزمینی برای خودکفایی و امنیت غذایی ادامه یافته است.

با این حال، به دلیل کشاورزی سنتی، بیش از ۸۰ درصد آب در این بخش هدر رفت. همچنین، ۲۴ درصد میوه و ۴۲ درصد سبزیجات به دلیل عواملی مانند انبارداری و حمل‌ونقل از بین رفتند. گسترش صنعت نیز ۸ تا ۱۰ درصد آب را مصرف کرد. در نتیجه، حفر بی‌رویه چاه‌ها، سدسازی‌های بی‌حدوحصر، انتقال آب و تغییرات اقلیمی، کمبود بارش و خشکسالی‌های متوالی، ایران را با بحران جدی آب مواجه کرده است.

پیامدهای اجتماعی بحران آب

استان‌های شرقی و مرکزی ایران با بحران جدی آب مواجه هستند. برخی شهرها روزانه ۸ تا ۱۰ ساعت قطعی آب را تجربه می‌کنند و آبرسانی با تانکر به روستاها و شهرها انجام می‌شود. این وضعیت منجر به تنش آبی و احتمال قطع آب در بسیاری از شهرها شده و حتی ممکن است به خرید آب از کشاورزان منجر شود.

بحران آب پیامدهای اجتماعی نیز در پی دارد. صنعت، کشاورزی و بخش شهری این بحران را لمس کرده‌اند و شهرنشینان به دلیل قطعی آب، با وجود مصرف تنها ۱۰ درصد منابع آبی کشور، معترض هستند.

اسلامی تاکید کرد که مسئله آب یکی از سه مسئله اصلی ایران است که نیازمند برنامه‌ریزی فوری و جدی سیاست‌گذاران است. بحران آب از یک موضوع صرف زیست‌محیطی فراتر رفته و نیازمند اقدام جدی از سوی سیاستمداران است. در کشورهایی که تمدن، دموکراسی و توسعه سیاسی وجود دارد، منابع آب به خوبی مدیریت شده‌اند.

بی‌آبی و افزایش خشونت‌های اجتماعی

کشورهایی مانند سوریه، عراق و افغانستان که منابع آبی خود را از دست داده‌اند، به سمت خشونت حرکت کرده‌اند. نابودی کشاورزی، بیکاری و گسترش حاشیه‌نشینی، گرایش به حرکت‌های خشونت‌آمیز تروریستی را افزایش داده است. ایران با وجود دولت قوی‌تر و منابع نفت و گاز، همچنان با پیامدهای کم‌آبی مانند مهاجرت، بیکاری و خشونت مواجه خواهد شد. آب باید در نظام حکمرانی به عنوان یک گنجینه ارزشمند و بدون جایگزین نگریسته شود.

نقش جامعه مدنی و دیپلماسی آب

جامعه مدنی، سازمان‌های مردم‌نهاد، دانشگاه‌ها و افکار عمومی نقش مهمی در مدیریت آب دارند. مطالعات خوبی برای مقابله با بحران انجام شده و تنها نیاز به اجرای راهکارهاست. حکومت باید از طریق رسانه‌ها مردم را آگاه کند و سپس سازمان‌های مردم‌نهاد، نهادهای روستایی، احزاب و شوراها وارد عمل شوند. آب نه تنها برای تولید انرژی، توسعه و فناوری مهم است، بلکه ذاتاً دارای اهمیت است. خشک شدن هامون، زاینده‌رود و ارومیه به یک مسئله حساسیت‌برانگیز تبدیل شده و بازگشت به وضعیت آبی نرمال ممکن است ۴۰ سال طول بکشد.

اسلامی بر اهمیت آب‌های فرامرزی در سیاست‌گذاری آب تاکید کرد. وی اظهار داشت که ایران از تمام ظرفیت‌های دیپلماسی آب استفاده نکرده است. نیاز است که حقابه ایران از حوضه‌های مشترک آبریز با افغانستان مطالبه شود و گفت‌وگوهای رسمی با ترکیه و افغانستان برای اجرای تعهدات آبی‌شان صورت گیرد. توسعه پروژه‌های مشترک در آذربایجان و استفاده از چارچوب‌های قانونی بین‌المللی می‌تواند قدرت تاب‌آوری ایران را در مقابل بحران آب افزایش دهد.

این اقدامات به نفع کشورهای همسایه نیز خواهد بود، زیرا خشکی ایران می‌تواند منجر به فعالیت گروه‌های تروریستی، افزایش قاچاق و بیکاری شود که مسائلی دوطرفه هستند. همکاری برد-برد با ترکمنستان و سایر کشورها می‌تواند به جنگ آب پایان دهد و به نفع تمام مردم باشد.