جشن «صد» و مروری بر چهار دهه انتشار فصلنامه علمی «تئاتر»

آغازین گام‌ها: پاییز ۱۳۵۶

نخستین شماره «فصلنامه تئاتر» در پاییز سال ۱۳۵۶ توسط «انتشارات قسمت برنامه‌های نمایش وزارت فرهنگ و هنر» و با مدیریت مسئول حامد روحانی منتشر شد. دفتر این نشریه در اداره تئاتر واقع در خیابان پارس، میدان فردوسی قرار داشت. در آن زمان، علی نصیریان ریاست این اداره را بر عهده داشت و در سرآغاز فصلنامه، به کمبود مطالب مکتوب پژوهشی در حوزه تئاتر اشاره کرد و هدف اصلی از انتشار آن را «کمک به فرهنگ تئاتر ایران» و گسترش بنیادی این فرهنگ دانست.

این فصلنامه در نظر داشت تا به موضوعات متنوعی بپردازد، از جمله:

• پژوهش در زمینه نمایش ایرانی و تئاتر شرق
• معرفی ریشه‌ها و شکل‌های نمایشی در کشورهای آسیایی
• ترجمه و تالیف مطالب فرهنگی و فنی در باب تئاتر غرب
• بخش آراء و عقاید صاحب‌نظران و متخصصان
• بررسی و نقد تئاترهای فصل و معرفی کتاب‌های تئاتری
• اخبار قابل توجه جهان و چاپ نمایشنامه‌های ایرانی یا ترجمه آثار دراماتیک غیرایرانی

شماره اول شامل مقالاتی از جلال ستاری، مایل بکتاش، لاله تقیان، بهرام بیضایی، مسعود نوری نائینی، ژان کلو فرانسوا (با ترجمه حسینعلی طباطبایی)، ورتینگتون مانیر (با ترجمه حسن فیاد)، خلیل موحد دیلمقانی و معرفی کتاب‌های تئاتر توسط محمود نفیسی بود.

بازخوردهای مثبت از سوی اهالی تئاتر در تهران و شهرستان‌ها، ادامه کار را تضمین کرد. از شماره دوم، رضا سیدحسینی مسئولیت انتشار را بر عهده گرفت و لاله تقیان مسئول تحریریه شد. به مرور، چهره‌های برجسته‌ای چون ابوالحسن نجفی، عبدالله توکل، کامبیز رخشان، جمشید چالنگی، پرویز شفا، پرویز ممنون، نجف دریابندری، شهلا شریعتمداری، خسرو حکیم رابط، فرخ غفاری و جلال خسروشاهی به این مجموعه پیوستند.

توقف و آغازهای مجدد

فصلنامه تئاتر پس از انتشار پنج شماره، در پاییز ۱۳۵۷ و همزمان با اوج‌گیری انقلاب، به فعالیت خود پایان داد.

دوره دوم: بهار ۱۳۶۷

ده سال پس از توقف، در بهار ۱۳۶۷، این نشریه مجدداً توسط مرکز هنرهای نمایشی، اما با ساختاری متفاوت، منتشر شد. با توجه به وجود ماهنامه «نمایش» در آن زمان، تصمیم گرفته شد که فصلنامه «تئاتر» با نگاهی تخصصی‌تر به پژوهش‌های تئاتری بپردازد. علی منتظری، رئیس وقت مرکز هنرهای نمایشی، در سرمقاله نخستین شماره با عنوان «برگ سبزی است…»، فصلنامه را حاصل تلاش پژوهشگران دلسوز دانست.

در این دوره، فصلنامه بیشتر بر انتشار مقالات پژوهشی تمرکز داشت، در حالی که گفت‌وگوها، ترجمه‌ها، اخبار و گزارش‌ها بر عهده ماهنامه «نمایش» بود. شماره اول شامل مقالاتی از جلال ستاری، جواد ذوالفقاری، امیر علیزادگان و هاشم فیاض بود و خلاصه‌ای از مقالات به زبان انگلیسی نیز به کوشش لاله تقیان و با همراهی دکتر محمدعلی صوتی منتشر شد. این دوره تا زمستان ۱۳۷۰ و انتشار شانزده شماره ادامه یافت و با رفتن علی منتظری، انتشار آن نیز متوقف شد.

دوره سوم: تیرماه ۱۳۷۷

در تیرماه ۱۳۷۷، در زمان ریاست حسین سلیمی بر مرکز هنرهای نمایشی، پروانه انتشار فصلنامه با گستره سراسری به نام انجمن هنرهای نمایشی ایران صادر شد. دوره جدید با شماره مسلسل ۱۷ و با سردبیری لاله تقیان آغاز شد و تا زمستان ۱۳۸۲ نوزده شماره از آن منتشر و سپس مجدداً متوقف گردید.

دوره چهارم: بهار ۱۳۸۴

در سال ۱۳۸۳، خسرو نشان به ریاست مرکز هنرهای نمایشی رسید و پس از وقفه‌ای کوتاه، در بهار ۱۳۸۴ دوره جدید فصلنامه را با سردبیری دکتر محمدرضا خاکی منتشر کرد. در این سال سه شماره منتشر شد که رویکردی متفاوت و موضوعی داشت. هر شماره شامل سه بخش بود: بخش اول به یک نویسنده اختصاص داشت، بخش ویژه به موضوعاتی نظیر ژست در تئاتر و دراماتورژی می‌پرداخت و بخش سوم با عنوان «چشم‌انداز» شامل مقالات متنوع بود. پس از این سه شماره، انتشار فصلنامه برای دو سال متوقف شد.

دوره پنجم: بهار ۱۳۸۷

بهار ۱۳۸۷، به مناسبت برگزاری سمینار بین‌المللی «نمایش و دین»، فصلنامه «تئاتر» (شماره ۴۱) مجدداً منتشر شد. در این دوره، مجید سرسنگی مدیر مسئول و دکتر فرهاد ناظرزاده کرمانی سردبیر مهمان بودند. شماره‌های ۴۲ و ۴۳ نیز در یک مجلد و با سردبیری مهمان محمدحسین ناصربخت منتشر شدند. این شماره‌ها دارای دسته‌بندی متفاوتی شامل پنج بخش آیین، تعزیه، عروسکی، تخت‌حوضی و تئاتر بودند. اما باز هم انتشار متوقف شد.

دوره کنونی و جایگاه علمی

فصلنامه تئاتر شماره ۴۴ در بهار ۱۳۹۰ مجدداً با سردبیری دکتر فرهاد ناظرزاده منتشر شد و از آن پس دکتر مصطفی مختاباد سردبیری فصلنامه را بر عهده گرفتند و تاکنون با وجود فراز و نشیب‌ها، کار را ادامه داده‌اند. امروز شاهد انتشار صدمین شماره این فصلنامه هستیم که با مجوز و امتیاز «علمی» از وزارت علوم، تحقیقات و فناوری منتشر می‌شود.

از شماره ۵۶ در بهار ۱۳۹۳، فصلنامه تئاتر به استناد مجوز شماره ۱۳۷۲۳۲/۱۸/۳ مورخ ۱۸/۷/۹۳ از سوی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، درجه علمی‌پژوهشی دریافت کرد و توانست جایگاه ارزشمندتری در عرصه پژوهش تئاتر کسب کند. تا شماره ۱۰۰، این فصلنامه طی ۳۷ سال و با ۷۸۳ مقاله در حوزه‌های مختلف تئاتر منتشر شده است که نشان‌دهنده سال‌ها تلاش، مجاهدت و اعتبار دست‌اندرکاران آن در طول بیش از چهار دهه است. امید است این میراث ارزشمند برای نسل‌های آینده ماندگار بماند و هنرمندان تئاتر همچنان از این سرمایه پژوهشی بهره‌مند شوند.