خبر کامل
چالش‌های آب و انرژی در گردشگری ایران؛ راهکارهای توسعه پایدار
با فرارسیدن تابستانی دشوار و تشدید بحران‌های زیست‌محیطی نظیر کمبود آب و انرژی، آلودگی ریزگردها و گرمایش جهانی، بخش گردشگری ایران که از آسیب‌پذیرترین حوزه‌هاست، با چالش‌های جدی مواجه شده است. در این میان، «محمد جهانشاهی»، دبیر کمیته ملی طبیعت‌گردی و گردشگری سبز وزارت میراث فرهنگی، در گفت‌وگویی اختصاصی به بررسی وضعیت و راهکارهای توسعه گردشگری پایدار در کشور پرداخته است.
وابستگی گردشگری به منابع حیاتی
گردشگری فعالیتی انسان‌محور و وابسته به جابه‌جایی فیزیکی در محیط‌های واقعی است که به شدت به منابع، به‌ویژه منابع باکیفیت، وابسته است. بحران‌های آب و انرژی تمام زنجیره تأمین و ارزش گردشگری را تحت تأثیر قرار می‌دهند؛ از تأمین منابع اولیه تا تولید محصول نهایی و تقاضای گردشگران.
تأثیر کمبود آب بر گردشگری
کمبود منابع آبی، که حاصل روندی ده‌ها ساله است، اثرات جدی بر گردشگری ایران گذاشته است. در ۵۰ سال گذشته، میانگین بارندگی سالانه کشور یک میلی‌متر کاهش یافته و در برخی سال‌ها به زیر ۱۴۰ میلی‌متر رسیده است، در حالی که میانگین جهانی حدود ۷۰۰ میلی‌متر است. این بحران از دهه ۸۰ شمسی به بعد به‌طور ملموس در گردشگری مشاهده شده است:
- دریاچه ارومیه: پس‌رفت سواحل آن موجب حذف این پهنه از مقاصد گردشگری شد.
- زاینده‌رود اصفهان: قطع جریان آب در این رودخانه، کیفیت مقصد و تجربه گردشگران را کاهش داده است.
علاوه بر این، پدیده‌هایی نظیر گرد و غبار، افزایش دما و فرونشست زمین، پایداری بستر طبیعی را تهدید می‌کنند. بر اساس مطالعه مرکز تحقیقات راه و مسکن، از حدود ۶۵ سایت میراث جهانی کشور، ۲۷ سایت در مناطق با خطر بالای فرونشست قرار دارند. در مجموع، نزدیک به ۴۰۰۰ سایت گردشگری شامل آثار تاریخی، فرهنگی، روستایی و طبیعی در معرض تهدید هستند.
بحران انرژی و پیامدهای آن
در حوزه انرژی نیز، علاوه بر افزایش هزینه تمام‌شده محصولات گردشگری، عدم تأمین پایدار انرژی بر چرخه خدمات و زنجیره تأمین تأثیر جدی می‌گذارد. این چالش‌ها موجب شده‌اند که «توسعه گردشگری پایدار» و «گردشگری سبز» به ضرورتی اساسی برای ادامه حیات این بخش تبدیل شوند.
وضعیت گردشگری پایدار در ایران
با وجود افزایش توجه به گردشگری پایدار در سال‌های اخیر، این موضوع هنوز به یک مساله جدی و ملی تبدیل نشده است. تلاش‌های سه سال گذشته، اگرچه آثاری را نشان می‌دهد، اما هنوز شاهد مشارکت معنادار یا تدابیر منسجم نیستیم.
دلایل عدم پیشرفت
دلایل متعددی برای این وضعیت وجود دارد:
- مصرف بالای منابع: سرانه مصرف آب شرب در ایران بیش از ۲۳۰ لیتر در شبانه‌روز است که بالاتر از میانگین جهانی (۱۵۰ لیتر) است. شدت مصرف انرژی نیز تقریباً دو برابر میانگین جهانی است.
- فرسودگی تأسیسات: بخش زیادی از تأسیسات گردشگری، به‌ویژه هتل‌های پنج‌ستاره، فرسوده هستند و حتی تأسیسات جدید نیز به سمت بهینه‌سازی مصرف منابع جهت‌دهی نشده‌اند.
- عقب‌ماندگی از روندهای جهانی: گردشگری ایران در مقایسه با رقبای منطقه‌ای، دچار عقب‌ماندگی عمیق کمی و کیفی است، به‌ویژه در حوزه هوشمندسازی خدمات.
- نبود آینده‌نگری: عدم هدایت سرمایه‌گذاری‌های دولتی و خصوصی در مسیر پایداری و بهینه‌سازی، و ضعف در فرآیند صدور مجوزها و تأیید طرح‌ها.
- نگاه حمایتی دولت: حمایت‌های یک‌طرفه دولت از طریق تعرفه‌های پایین آب و انرژی، باعث شده هزینه واقعی منابع طبیعی در ساختار مالی این صنعت به‌درستی دیده نشود و انگیزه‌ای برای اصلاح الگوهای مصرف وجود نداشته باشد.
«حمایت دولت‌ها نباید یک‌طرفه و بی‌قید و شرط باشد. وقتی منابعی مانند آب و انرژی با یارانه بالا و تعرفه‌های ترجیحی در اختیار گردشگری قرار می‌گیرد، انتظار می‌رود در سمت تقاضا نیز معیارهایی برای مصرف بهینه منابع تعریف شود.»
اقدامات و برنامه‌های آتی
با وجود چالش‌ها، اقداماتی برای توسعه گردشگری سبز در حال انجام است:
- افزایش آگاهی عمومی: برگزاری نشست‌ها و همایش‌های تخصصی.
- تفاهم‌نامه‌های همکاری: امضای تفاهم‌نامه‌ها با نهادهایی نظیر شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور، سازمان انرژی‌های نو ایران، صندوق ملی محیط زیست و شرکت ملی گاز ایران.
- تقدیر از فعالان: شناسایی و تقدیر از مجموعه‌ها و واحدهای خدماتی که به بهینه‌سازی مصرف منابع اهمیت می‌دهند (مانند اهدای جایزه ملی «وجدان محیط زیست»).
- تولید محتوا و آموزش: فعالیت‌های رسانه‌ای و برگزاری برنامه‌های آموزشی مشترک با انجمن‌های تخصصی.
- تدوین آیین‌نامه: تهیه نسخه اولیه آیین‌نامه «نحوه اعطای نشان سبز گردشگری کشور».
- شهرهای پایلوت: انتخاب مشهد و شیراز به عنوان شهرهای پایلوت گردشگری سبز و آغاز پروژه‌های مرتبط.
- تولید برق خورشیدی: قرار گرفتن موضوع ورود تأسیسات گردشگری به حوزه تولید برق خورشیدی در دستور کار.
- برنامه اقدام فوری: تدوین برنامه‌ای شامل ۶۰ اقدام در ۹ محور برای بهبود شاخص‌های پایداری در گردشگری.
- استانداردهای مصرف انرژی: پروژه تدوین استانداردهای معیار مصرف انرژی و تعریف برچسب انرژی ساختمان هتل‌ها با مشارکت ۱۰۰ هتل در ۵ اقلیم کشور. این پروژه تاکنون ۳۰ درصد پیشرفت داشته است.
- همکاری با پلتفرم‌های آنلاین: آغاز برنامه مشترک با پلتفرم‌های رزرو آنلاین اقامت (مانند اسنپ‌تریپ، جاجیگا، هومسا و شب) برای جریان‌سازی سفرها و خدمات سبز و سوق دادن جامعه میهمان و میزبان به سمت بهینه‌سازی مصرف منابع.
این اقدامات، اگرچه نیازمند حمایت‌های جدی‌تر نهادهای بالادستی هستند، اما گام‌های مهمی در مسیر پایداری گردشگری محسوب می‌شوند. گردشگری می‌تواند با پیشگامی در تغییر رویه‌ها، الگویی برای سایر بخش‌ها باشد و نقش موثری در ترویج فرهنگ مصرف بهینه و پایداری در جامعه ایفا کند.
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
