کشف خالکوبی‌های پیچیده مومیایی ۲۰۰۰ ساله در سیبری با فناوری فروسرخ

برای نخستین‌بار، باستان‌شناسان موفق شده‌اند نگاهی دقیق و موشکافانه به خالکوبی‌های پیچیده‌ی یک مومیایی ۲۰۰۰ ساله بیندازند که در اعماق کوه‌های پوشیده از یخ‌زدگی دائمی (پرفراست) در سیبری دفن شده بود. این کشف، دریچه‌ای تازه به درک مهارت‌های هنری و فرهنگی تمدن‌های باستانی می‌گشاید.

پیچیدگی خالکوبی‌ها و مهارت هنرمندان باستانی

پژوهشگران تأکید می‌کنند که این خالکوبی‌ها آن‌قدر پیچیده و دقیق هستند که حتی با فناوری‌های امروزی نیز ساخت آن‌ها دشوار خواهد بود. این موضوع نشان‌دهنده‌ی مهارت بالای هنرمندان خالکوبی در روزگار باستان است. تیمی بین‌المللی از پژوهشگران، با همکاری هنرمندان خالکوبی مدرن، این آثار باستانی را با جزئیاتی بی‌سابقه بررسی کرده و ابزارها و تکنیک‌های به‌کار رفته توسط تمدن‌های باستانی را شناسایی کرده‌اند. یافته‌های این تیم در مجله‌ی معتبر Antiquity منتشر شده است.

چالش‌های مطالعه خالکوبی‌های باستانی

خالکوبی در جوامع پیشاتاریخی نیز مانند امروز امری رایج بوده است. با این حال، مطالعه‌ی این پدیده به دلیل حفظ نشدن پوست انسان در بقایای باستان‌شناسی، همواره دشوار بوده است. اما «مومیایی‌های یخی» کوه‌های آلتای در سیبری از این قاعده مستثنا هستند. این اجساد در اتاقک‌هایی دفن شده‌اند که اکنون درون یخ‌زدگی دائمی محصور شده‌اند و در مواردی موجب حفظ بی‌نظیر پوست آن‌ها شده‌اند.

جینو کاسپاری، باستان‌شناس مؤسسه‌ی ماکس پلانک در رشته‌ی انسان‌شناسی زمین‌شناسی و دانشگاه برن، در بیانیه‌ای ایمیلی اظهار داشت: «خالکوبی‌های فرهنگ پازیریک – دامداران عصر آهن در کوه‌های آلتای – مدت‌هاست که به‌خاطر طرح‌های تصویری پیچیده‌شان، توجه باستان‌شناسان را برانگیخته‌اند.»

مردمان «پازیریک» گروهی از کوچ‌نشینان سوارکار بودند که میان چین و اروپا می‌زیستند.

نقش فناوری تصویربرداری فروسرخ در کشف خالکوبی‌ها

تا همین اواخر، به دلیل محدودیت‌های فناورانه در تصویربرداری، پژوهشگران نتوانسته بودند این خالکوبی‌ها را به طور کامل و دقیق بررسی کنند. بسیاری از این خالکوبی‌ها با چشم غیرمسلح اصلاً قابل مشاهده نیستند و به همین دلیل، زمانی که این مومیایی‌ها در دهه‌ی ۱۹۴۰ کشف شدند، کسی متوجه وجود آن‌ها نشد.

برای دیدن خالکوبی‌های باستانی به تصویربرداری فروسرخ نیاز است، زیرا با گذشت زمان، پوست تجزیه می‌شود و رنگ خالکوبی‌ها در پوست اطراف پخش شده یا محو می‌گردد. نور فروسرخ، به دلیل طول موج بلندتر خود نسبت به نور مرئی، می‌تواند به لایه‌های زیرین پوست نفوذ کرده و آن‌چه را در سطح پنهان شده آشکار کند. بنابراین، تا پیش از این، بیشتر مطالعات بر پایه‌ی طراحی‌های دستی از خالکوبی‌ها صورت می‌گرفت، نه تصاویر واقعی.

اما پیشرفت در فناوری تصویربرداری بالاخره این امکان را فراهم کرده است که پژوهشگران بتوانند تصاویر دقیق و با وضوح بالا از مومیایی‌ها و خالکوبی‌های آن‌ها تهیه کنند. آن‌ها از فناوری عکاسی دیجیتال فروسرخ با وضوح بالا برای اسکن سه‌بعدی خالکوبی‌های زنی حدوداً ۵۰ ساله از عصر آهن استفاده کردند؛ بقایای حفظ‌شده‌ی این زن در موزه‌ی آرمیتاژ در سن‌پترزبورگ، روسیه نگهداری می‌شود.

جزئیات هنری و تکنیک‌های خالکوبی باستانی

بازسازی‌های هنری از این خالکوبی‌ها، تصاویری از:

• پلنگ
• گوزن
• خروس
• موجودی افسانه‌ای با بدن نیمه‌شیری و نیمه‌عقابی

را نشان می‌دهد.

پژوهشگران دریافتند که خالکوبی‌های دست راست این مومیایی بسیار دقیق‌تر و فنی‌تر از خالکوبی‌های دست چپ او هستند. این موضوع نشان می‌دهد که یا دو هنرمند مختلف این خالکوبی‌ها را اجرا کرده‌اند، یا این‌که یک هنرمند، پس از کسب تجربه و مهارت بیشتر، کار خود را ادامه داده است. اسکن‌ها همچنین نشان می‌دهند که احتمالاً چندین ابزار مختلف با یک یا چند نوک به کار رفته و این خالکوبی‌ها طی چندین جلسه‌ی جداگانه انجام شده‌اند.

خالکوبی: هنری تخصصی در فرهنگ پازیریک

این یافته‌ها نشان می‌دهد که در فرهنگ پازیریک، خالکوبی صرفاً نوعی تزئین نبوده، بلکه یک صنعت هنری ماهرانه بوده که نیاز به مهارت فنی و آموزش تخصصی داشته است. شمار زیاد افرادی که در این محل دفن شده‌اند، نشان می‌دهد که خالکوبی احتمالاً یک رسم رایج در جامعه‌ی آن‌ها بوده است.

کاسپاری در ادامه می‌گوید: «این مطالعه راهی تازه برای شناسایی نقش فردی انسان در اعمال تغییرات بدنی در دوران پیشاتاریخ ارائه می‌دهد. خالکوبی نه‌فقط یک تزئین نمادین، بلکه هنری تخصصی بوده است – هنری که نیازمند مهارت فنی، درک زیبایی‌شناختی و آموزش رسمی یا کارآموزی بوده است.»