نقش مکان‌ها در اندیشه و غفلت شهرداری تهران از سرمایه فرهنگی

نقش مکان‌ها در تکوین اندیشه

مستند «نوابغ دنیای مدرن» که در سال ۲۰۱۶ توسط شبکه بی‌بی‌سی تولید شد، به زندگی و افکار متفکرانی چون مارکس، نیچه و فروید می‌پردازد. بتانی هیوز، مجری این برنامه، در طول مستند به خیابان‌ها، ساختمان‌ها، کافه‌ها و مکان‌های گردهمایی این اندیشمندان توجه ویژه‌ای نشان می‌دهد. این مستند به وضوح نشان می‌دهد که چگونه نام مکان‌ها با اندیشمندان گره خورده و بسیاری از این مکان‌ها در شهرهای اروپایی، حتی پس از قرن‌ها، مرمت و نگهداری می‌شوند.

در علوم انسانی، مکاتب فکری متعددی با نام خاستگاه شهری خود شناخته می‌شوند؛ از جمله:

• مکتب بوداپست
• مکتب فرانکفورت
• مکتب رم
• مکتب شیکاگو
• مکتب بیرمنگام
• حلقه وین

این پیوند عمیق میان مکان و اندیشه، نشان‌دهنده اهمیت شهرها در تحول فکری و تبدیل شدن آن‌ها به برندهای فرهنگی است. اندیشه‌ها و اندیشمندان به حیات فرهنگی و فکری شهرها قوام می‌بخشند و موجب شناسایی آن‌ها در حال و آینده می‌شوند. میزبانی از مکاتب و اندیشه‌ها، مایه افتخار هر شهر محسوب می‌شود.

میزبانی از اندیشمندان: سرمایه‌گذاری فرهنگی جهانی

بسیاری از شهرهای جهان با اشتیاق فراوان میزبان کنفرانس‌ها و همایش‌های اندیشمندان هستند. یکی از دلایل اصلی این اشتیاق، افزایش منزلت فرهنگی شهر است. مدیران شهرهای جهانی به خوبی می‌دانند که میزبانی از متفکران می‌تواند میراثی ماندگار برای شهر ایجاد کند و آیندگان با افتخار از آن یاد کنند.

در سال‌های اخیر، علاوه بر شهرها، شرکت‌های بزرگ و معروف جهانی نیز به میزبانی از حلقه‌های متفکران علاقه‌مند شده‌اند. به عنوان مثال، سیلیکون‌ولی به یکی از مراکز مهم برای پذیرایی از متفکران منتقد فناوری‌های ارتباطی تبدیل شده است. شرکت‌هایی مانند گوگل با جذب اندیشمندانی نظیر یووال نوح هراری، این پیام را به جهان می‌دهند که تنها به رشد افسارگسیخته فناوری نمی‌پردازند، بلکه جنبه‌های فرهنگی و فکری فناوری نیز برایشان ارزشمند است.

انتقاد از رویکرد شهرداری تهران

دکتر علیخواه با انتقاد از وضعیت داخلی، به ویژه عملکرد شهرداری تهران، بیان می‌کند که این نهاد از ظرفیت‌های فرهنگی و فکری موجود در شهر غافل است. او تأکید می‌کند که وجود «خانه اندیشمندان علوم انسانی» و گردهمایی پژوهشگران در آن، به همراه بازتاب رسانه‌ای گفت‌وگوهای تخصصی، ویژگی‌های مثبتی است که صددرصد به نفع شهرداری تهران خواهد بود.

«در واقع، این لطف اندیشمندان کشور به شهرداری تهران است و نه برعکس! و عجیب آنکه شهرداری از این منبع رایگان سرمایه اجتماعی غافل است.»

علیخواه معتقد است که ساختمان‌ها و خانه‌های نمادین اندیشمندان، جزئی از فرهنگ مادی جوامع و حیات فکری شهرها هستند. او پیش‌بینی می‌کند که در آینده، ممکن است مستندسازانی نظیر «بتانی هیوز» به خیابان نجات‌الهی تهران بیایند و از نقش «خانه اندیشمندان علوم انسانی» در حیات فرهنگی شهر و خط سیر علوم انسانی ایران سخن بگویند. اما پرسش مهم‌تر این است که در آن زمان، درباره شهردار وقت چه خواهند گفت؟