تحلیل کارشناس بین‌الملل: مکانیسم ماشه ابزاری سیاسی برای حفظ نقش اروپا در بازی هسته‌ای

بی‌عملی اروپا و نقض تعهدات برجامی

انتظاری با اشاره به خروج آمریکا از برجام در دوران دولت ترامپ، به بی‌عملی کشورهای اروپایی در قبال تعهداتشان اشاره کرد. وی توضیح داد:

«مکانیسم ماشه از ابتدا با این هدف طراحی شد که دو طرف، در صورت پایبندی به تعهدات، بتوانند در صورت بروز تخلف، با این ابزار سازوکار مشخصی را فعال کنند. اما ما بلافاصله بعد از امضای برجام، با روی کار آمدن دولت ترامپ و خروج یک‌جانبه آمریکا از توافق، شاهد بی‌عملی اروپا بودیم. کشورهای اروپایی نتوانستند استقلال عمل خود را حفظ کنند و در عمل تابع تصمیمات ایالات متحده شدند.»

این کارشناس افزود که با وجود ادعای اروپایی‌ها مبنی بر باقی ماندن در برجام، هیچ گامی برای اجرای تعهداتشان برنداشتند. این وضعیت، ایران را ناگزیر به از سرگیری بخشی از فعالیت‌های هسته‌ای خود کرد، چرا که پایبندی یک‌جانبه در شرایطی که طرف مقابل به تعهداتش عمل نمی‌کند، منطقی نیست.

پس از خروج آمریکا، شرکت‌های اروپایی بازار ایران را ترک کرده، واردات متوقف و دفاتر نمایندگی‌ها بسته شدند. در چنین شرایطی، عدم پایبندی ایران به تعهداتش کاملاً طبیعی است.

مکانیسم ماشه: ابزاری سیاسی نه حقوقی

مصطفی انتظاری تأکید کرد که مطرح شدن مجدد تهدید فعال‌سازی مکانیسم ماشه در شرایطی که عملاً هیچ‌یک از مفاد برجام اجرا نمی‌شود، بی‌معنی است. وی این مکانیسم را بیش از آنکه به تعهدات برجامی و مسائل حقوقی مربوط باشد، یک ابزار سیاسی دانست.

• فشار بر ایران: اروپا از جنگ اوکراین و عملکرد روسیه گلایه دارد و می‌خواهد ایران را نیز تحت فشار قرار دهد.
• حفظ نقش در مذاکرات: اروپا از حذف شدن در مذاکرات هسته‌ای اخیر با آمریکا ناراحت است و سعی می‌کند با تهدید به اجرای این مکانیسم، خودش را در این بازی حفظ کند.

به عقیده انتظاری، آنچه امروز اروپا از آن صحبت می‌کند، ربطی به خود برجام ندارد، زیرا دیگر چیزی از برجام باقی نمانده است که بخواهیم یکی از بندهای آن را اجرا کنیم. وی توصیه کرد که اروپا اگر واقعاً دغدغه توافق دارد، باید از ابزار سیاسی استفاده نکند و به گفت‌وگو بازگردد.

راهکارهای ایران برای خنثی‌سازی و واکنش

انتظاری برای خنثی‌سازی مکانیسم ماشه، بر مذاکره سیاسی با طرف اروپایی تأکید کرد و گفت که تکیه صرف بر استدلال‌های حقوقی یا برجامی دیگر کارآمد نیست. وی پیشنهاد داد که ایران باید به اروپا اطمینان دهد که قرار نیست از تعامل اقتصادی و سیاسی با آن‌ها چشم‌پوشی شود. این نوع مذاکرات می‌تواند فشارها را بهتر از بازگشت به برجام کنترل کند.

خروج از NPT: واکنشی مشروع

در مورد گزینه‌های پیش‌روی ایران برای واکنش به مکانیسم ماشه، انتظاری به خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) اشاره کرد:

«همان‌طور که مسئولان کشور هم اشاره کرده‌اند، گزینه‌های مختلفی روی میز است. یکی از مهم‌ترین این گزینه‌ها، خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) است. چون برجام به عنوان محصول این پیمان امضا شد و اگر آن برجام قابل اجرا نباشد، ماندن در خود NPT چه خاصیتی می‌تواند داشته باشد؟»

وی افزود که وقتی توافقی که قدرت‌های جهانی سال‌ها روی آن مذاکره کردند اجرایی نمی‌شود، دیگر نمی‌توان به دیگر تعهدات آن امید بست. به همین دلیل، خروج از NPT یک واکنش اخلاقی و حقوقی مشروع است که ایران با آن می‌تواند به جامعه جهانی اعلام کند که ساختارها و نهادهای طراحی شده در دفاع از حقوق کشورها ناتوان هستند.

مدیریت فضای روانی و کاهش تبعات اقتصادی

انتظاری تأکید کرد که مکانیسم ماشه ممکن است فضای روانی و اقتصادی کشور را متأثر کند. اما با همبستگی ملی و اتحاد داخلی، می‌توان فضای داخلی را آرام نگه داشت و فشار دشمن را بی‌اثر کرد. وی بر کاهش رفتارهای هیجانی تأکید کرد و گفت که اگر طرف مقابل ببیند تهدیداتش بی‌اثر است، ممکن است در مواضع خود بازنگری کند.

در مجموع، مهم‌ترین واکنش ایران باید هم در حوزه داخلی و هم در عرصه بین‌المللی باشد: مدیریت تبعات اقتصادی و ارسال پیام روشن به جامعه جهانی مبنی بر عدم مشروعیت این مکانیسم‌ها. این مسیر می‌تواند زمینه را برای توافق جدید و گفت‌وگوهای تازه فراهم کند.