تحلیل واکنش رئیس جمهور به معاونش و ریشه‌های پوپولیسم در ایران

جمله «جعفر ولش کن؛ حرفت را بزن» که از سوی رئیس جمهور خطاب به معاونش مطرح شد، واکنش‌های گسترده‌ای در شبکه‌های اجتماعی به دنبال داشته است. این رویداد که در جریان سفر زنجان رخ داد، زمانی اتفاق افتاد که رئیس دولت سخنان قائم‌پناه را که در حال تمجید از او بود، قطع کرد و از وی خواست تا اصل مطلب را بیان کند.

این برخورد، نظرات متفاوتی را برانگیخت؛ برخی کاربران آن را نشانه‌ای از مقابله با تملق دانستند و از آن استقبال کردند، در حالی که عده‌ای دیگر، ادبیات رئیس جمهور را در شأن جایگاه ریاست جمهوری ندانستند. این اتفاق در حالی رخ می‌دهد که برخی ناظران، شباهت‌هایی بین رفتارهای رئیس جمهور فعلی و محمود احمدی‌نژاد، که به رفتارهای پوپولیستی شهرت داشت، مشاهده کرده‌اند.

ریشه پوپولیسم در ایران: گفتگوی اختصاصی با سعید لیلاز

برای بررسی عمیق‌تر این موضوع و مفهوم پوپولیسم در ایران، با سعید لیلاز، روزنامه‌نگار و تحلیلگر مسائل سیاسی و اقتصادی، گفتگویی انجام شده است. لیلاز در مورد رفتار رئیس جمهور با معاون اجرایی‌اش توضیح می‌دهد که رفاقت این دو به نیم قرن می‌رسد و صمیمیت آن‌ها به حدی است که در جلسات خصوصی یکدیگر را با اسم کوچک صدا می‌زنند.

سعید لیلاز: «کسانی که از کنه و عمق و ژرفای رابطه آقای پزشکیان و آقای قائم‌پناه که کمتر از نیم قرن است خبر دارند می‌دانند که مطلقا از هم جدا نشدند. نه آقای قائم‌پناه جملاتی گفت که بویی و رنگی از تملق داشته باشد و نه آقای پزشکیان چنین برداشتی از آن‌ها کرده بود.»

لیلاز معتقد است که رئیس جمهور اصلاً پوپولیست نیست، زیرا سلوک شخصی او همین‌گونه است که به تصویر کشیده می‌شود. او اشاره می‌کند که حتی احمدی‌نژاد نیز در سلوک شخصی‌اش نقش‌بازی نمی‌کرد، اما مشکل زمانی آغاز شد که او سعی کرد سلوک شخصی‌اش را به فضای عمومی تعمیم دهد.

پوپولیسم و سکتاریسم در روشنفکری ایران

لیلاز در ادامه به ریشه‌های تاریخی پوپولیسم در ایران اشاره می‌کند و آن را به نیمه دوم دهه ۱۳۴۰ و فضای روشنفکری آن دوران مرتبط می‌داند. او معتقد است که روشنفکری ایران همواره بین دو گرایش افراطی و تفریطی در نوسان بوده است:

• سکتاریسم (پرت‌افتادگی از توده): حالتی که روشنفکران طوری صحبت می‌کنند که گویی بالای برج عاج نشسته‌اند و توده مردم متوجه سخنان آن‌ها نمی‌شوند.
• پوپولیسم (عوام‌زدگی): افتادن در دام عوام و تلاش برای استفاده از واژگان آن‌ها به عنوان نمادی از مردمی بودن.

به گفته لیلاز، حفظ فاصله بین این دو گرایش برای روشنفکران ایرانی دشوار بوده است. او حتی رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور را نیز دچار سکتاریسم می‌داند، زیرا درک آن‌ها از مسائل واقعی ایران، بیشتر از طریق فضای مجازی است تا زندگی واقعی.

پوپولیسم در جریان‌های سیاسی ایران

لیلاز تأکید می‌کند که پوپولیسم تنها به یک جناح سیاسی خاص تعلق ندارد و می‌تواند به یک گرایش عمومی تبدیل شود. او محافظه‌کاران (اصول‌گرایان) را به شدت در دام پوپولیسم گرفتار می‌داند و به نمونه‌هایی مانند وعده تثبیت قیمت حامل‌های انرژی توسط رئیس مجلس هفتم اشاره می‌کند که آن را «پوپولیسم در تصمیم‌گیری سیاسی-اقتصادی» می‌نامد.

سعید لیلاز: «همین حرف‌هایی که الان درباره‌ ضرورت پرهیز از آزادسازی قیمت‌ها، یا مثلاً حذف یارانه‌ها گفته می‌شود، یا آن‌هایی که می‌گویند قیمت واقعی دلار الان مثلاً ۲۰ هزار تومان است عمدتاً در جهت لایک‌خوری‌ست.»

او همچنین به شعارهایی مانند «مصالحه با آمریکا» اشاره می‌کند که به گفته او، بیشتر با هدف «لایک‌خوری» مطرح می‌شوند تا پشتوانه کارشناسی. لیلاز معتقد است که فضای مجازی در ایران باعث شده تا جای مرید و مراد عوض شود و گفتن حرف حساب در این فضا دشوار و حتی غیرقابل فهم شده است.

تفاوت رئیس جمهور فعلی با احمدی‌نژاد در پوپولیسم

در پاسخ به این سوال که آیا رفتارهای رئیس جمهور فعلی مانند پوشیدن کاپشن یا لباس کارگری و سفرهای استانی، نشانه‌ای از پوپولیسم مشابه احمدی‌نژاد است، لیلاز قاطعانه پاسخ می‌دهد:

سعید لیلاز: «آقای احمدی‌نژاد در سلوک شخصی‌اش پوپولیستی عمل نمی‌کرد، آقای پزشکیان هم همین‌طور. آن‌جایی پوپولیسم شکل می‌گیرد که شما سلوک شخصی‌ات را بخواهی به روابط رسمی تسری بدهی و از این آب گل‌آلود، ماهی بگیری؛ بخواهی ماهی سیاسی بگیری.»

او تأکید می‌کند که رئیس جمهور فعلی قصد چنین کاری را ندارد، در حالی که احمدی‌نژاد این کار را می‌خواست. لیلاز پوپولیسم را «بدترین فساد تاریخ ایران» می‌داند که بدون تردید، بدترین فساد را به بار آورده است. او ریشه این پدیده را به فضای روشنفکری دهه ۱۳۴۰ بازمی‌گرداند و معتقد است که پوپولیسم یک اخلاق و یک گرایش است که می‌تواند به دلیل نیاز به رأی در دموکراسی، به یک گرایش عمومی تبدیل شود.