لالایی: زمزمه‌ای از جنس عشق و میراث فرهنگی ایران

لالایی؛ آینه‌ای از آرمان‌ها و رازهای مادران

لالایی‌ها فراتر از ابزاری برای به خواب بردن کودکان هستند؛ آن‌ها حامل آرمان‌ها، امیدها، درد دل‌ها و رازهای پنهان مادران محسوب می‌شوند. هر مادری، بدون نیاز به متنی از پیش نوشته شده، منظومه‌ای از محبت را با صدای خود می‌آفریند و آنچه از لالایی‌ها بر جان کودک نقش می‌بندد، بسیار عمیق‌تر از واژه‌ها و نغمه‌هاست.

این نغمه‌های معصومانه، دنیایی از حرف‌ها و رویاها را در خود جای داده‌اند که در طول تاریخ، به هر زبان و گویشی به ما رسیده‌اند و هیچ آهنگ دیگری نتوانسته جایگزین آن‌ها شود.

نمونه‌هایی از لالایی‌های اقوام ایرانی

لالایی‌ها در ایران، با توجه به اقلیم و فرهنگ هر منطقه، رنگ و بوی خاص خود را دارند. برخی ملودیک هستند و برخی دیگر به شکل اشعار داستانی روایت می‌شوند.

لالایی بختیاری: حماسه علی مردان خان

شاد اوی علی مردون / برنو سر شون
تش و نم به قهوه رخ / تا کوی فردون

ممدلی خان مند به تهرون / ممدلی وای شیر علی مردون

فرنگیس خسروی، مادری از ایل بختیاری، به شعر معروف علی مردان خان، فرزند بی‌بی مریم، از زنان مقتدر ایل بختیاری، اشاره می‌کند که یکی از مشهورترین لالایی‌های زنان این ایل در منطقه زاگرس غرب کشور است. این لالایی حماسی، پسران و دختران ایل را با این قهرمان ملی آشنا کرده و حس افتخار را در آن‌ها تقویت می‌کند.

لالایی شمالی: نوای دریا و انتظار

لالالا لایی، توی شالیزار
مهتاب در اومد، چون گل بهار
بابایی بازم، رفته به دریا
موجا سر هم، دریا بی قرار

ریکا شهسواری، لالایی از منطقه شمال را معرفی می‌کند که خبر از رفتن پدر به دریا می‌دهد و مادر کودک را با وجود نبود پدر آرام می‌کند.

لالایی آذری: آرزوی مادرانه

آتام توتام من سنی
آتام توتام من سنی
شکره گاتام من سنی
آخشام بابان گلن ده

هوپ هوپون اولسون اوغلوم

گول توپون اولسون اوغلوم

فاطمه نقوی، لالایی معروفی از هموطنان آذری‌زبان را می‌خواند که موضوع آن انتظار مادر برای آمدن پدر و آرزوی دیدن عروسی پسرش است.

اهمیت لالایی در عصر تکنولوژی

مریم نشیبا، راوی قصه‌های کودکانه با نزدیک به ۴۰ سال سابقه، از فراموشی لالایی خواندن‌ها ابراز نگرانی می‌کند. او معتقد است که پخش صدای رادیو یا گوشی همراه به جای لالایی والدین، بسیار ناراحت‌کننده است.

• نقش والدین: مشغله کاری و خستگی از موانع اصلی خواندن لالایی است، اما مهم این است که کودک صدای مادر یا پدر را در زمان خواب بشنود، حتی اگر فقط تکرار یک بیت با زمزمه‌ای آرام باشد.
• منبع آرامش: لالایی از ذات مادر سرچشمه می‌گیرد و حتی اگر کلمات بی‌معنی باشند، نجوا و موسیقی آرامش‌بخش آن، ارتباط مادر و کودک را تقویت می‌کند.
• منابع جدید: امروزه شاعران و آهنگسازان معروفی لالایی‌های زیبایی برای مادران نوشته و آهنگسازی کرده‌اند که منابع زیادی برای فراگیری آن‌ها در اینترنت و بازار موجود است.

نشیبا تأکید می‌کند که والدین باید خودشان با صدای خود لالایی بخوانند و اجازه ندهند شرایط کاری یا خستگی، آن‌ها را از این ارتباط عمیق با کودک بازدارد. لالایی، معنا و کارکرد اصلی‌اش، ایجاد آرامش و ارتباط متقابل بین والدین و کودک است.

لالایی؛ ادبیات و میراث شفاهی

کاظم شاملو، کارشناس مردم‌شناسی، لالایی‌ها را ادبیات و میراث شفاهی هر سرزمین می‌داند. او توضیح می‌دهد که لالایی دو بخش دارد: آهنگی که به کودک آرامش می‌دهد و شعری که از سوی مادر است. ضرب‌آهنگ لالایی برای کودک لذت‌بخش‌تر از کلام است و حتی اگر شعر نامفهوم باشد، زمزمه و لحن دلنشین مادر، او را آرام و به خواب می‌برد.

لالایی‌ها همواره حامل آرزوها، شکایت‌ها و حسرت‌های دور و نزدیک مادر هستند و گوش دادن کودک به این نغمه‌ها، برای او کافی است.

تأثیر لالایی بر رشد کودک

مریم روحانی، کارشناس روانشناسی، بر دلنشین بودن نواهای لالایی برای کودک تأکید می‌کند. او بیان می‌کند که در لالایی‌ها کلمات سخت نیستند، آهنگ کلام والدین ریتمی آرام‌بخش دارد و از همه مهم‌تر، لالایی‌ها داستانی هستند.

آغوش گرم والدین، خوابیدن آن‌ها در کنار فرزند و برقراری ارتباط چشمی و شنوایی، بهترین شرایط را برای خواب و شنیدن لالایی فراهم می‌کند. نوزادانی که در دوران جنینی برایشان لالایی خوانده شده باشد، ارتباط کلامی و شنیداری بهتری نسبت به سایر نوزادان دارند و زمینه مناسبی برای رشد شنیداری و عاطفی آن‌ها فراهم می‌شود.

تلاش‌های جهانی برای حفظ میراث لالایی

برای حفظ این میراث شفاهی ارزشمند، جشنواره‌های متعددی در ایران و سراسر جهان برگزار شده است:

• ایران: نخستین رویداد ملی لالایی ایران با عنوان «گهواره» با هدف احیای این میراث و تقویت هویت ملی کودکان برگزار شد. همچنین «جشنواره ملی لالایی‌خوانی مادرانه» در شهرهای مختلف ایران میزبان آثار شفاهی مادران بوده است.
• ترکیه: جشنواره جهانی لالایی با حضور هنرمندانی از ۱۱ کشور برگزار شد که مادران با زبان‌ها و فرهنگ‌های مختلف، لالایی‌های خود را اجرا کردند.
• روسیه: جشنواره‌های مختلفی با هدف گردآوری و ارائه لالایی‌های نقاط گوناگون جهان برگزار شده است.
• قبرس، یونان و ایرلند: اجراهای چندزبانه و طرح‌های پژوهشی با محوریت لالایی‌ها به ترویج و تبادل فرهنگی این نغمه‌ها کمک کرده‌اند.

لالایی: پیونددهنده فرهنگ‌ها و نسل‌ها

لالایی‌ها در سراسر جهان سرشار از رنگ‌ها و نغمه‌های متنوع هستند و همگی آرزوی آرامش، خواب و آینده‌ای روشن برای خردسالان را در خود دارند. لالایی همچون رودی زلال است که فرهنگ‌ها، زبان‌ها و ملت‌ها را به هم پیوند می‌دهد و نشان می‌دهد که مهر مادرانه و آرمان‌های والدین، جهانی و همزاد بشر است.

این جلوه‌های کهن و زیبای میراث معنوی بشر، نقش مهمی در آرامش‌بخشی، انتقال فرهنگ و پیوند عاطفی میان والدین و کودک ایفا می‌کنند. کوشش برای حفظ و انتقال این میراث، پیوندی است میان نسل‌ها و فرهنگی بی‌ پایان برای همه کودکان دنیا.