هیروشیما؛ ۸۰ سال پس از فاجعه و سایه بازگشت بمب اتم

صدای انفجار، سکوت تاریخ

در تاریخ ششم آگوست ۱۹۴۵، ساعت ۸:۱۵ صبح، آرامش هیروشیما با انفجاری مهیب درهم شکست. این انفجار هسته‌ای نه تنها شهر و مردمانش را، بلکه وجدان تمام بشر را به لرزه درآورد. در چند ثانیه، نور، گرما و خاموشی مرگبار، هیروشیما را به خاکستر تبدیل کرد.

فرود بمب اتم نه تنها پایان یک شهر، بلکه آغاز دوران جدیدی از وحشت بود؛ دورانی که انسان دریافت می‌تواند خود را به دست خویش نابود کند. با گذشت ۸۰ سال از حمله اتمی آمریکا به هیروشیما و ناکازاکی ژاپن، صدای این انفجارها همچنان در ذهن جهانیان پژواک دارد. با وجود عدم استفاده از سلاح‌های اتمی پس از سال ۱۹۴۵، نگرانی از کاربرد نظامی انرژی هسته‌ای همچنان در افکار عمومی جهان وجود دارد. سوال بی‌پاسخ این بحران این است: «ما از هیروشیما چه آموختیم؟»

۲۰۲۵ و بازگشت سایه بمب

آنچه حیرت‌آور است، این است که نه تنها رهبران امروزی اقدامی واقعی برای جلوگیری از فاجعه‌ای بزرگ‌تر نمی‌کنند، بلکه با رهبری دونالد ترامپ به عنوان رئیس‌جمهوری آمریکا، احتمال وقوع چنین واقعه‌ای را محتمل‌تر کرده‌اند.

«اینکه ما توانستیم ۷۵ سال بدون انفجار اتمی دیگر از سر بگذرانیم، چیزی جز یک معجزه نیست.»

این سخن الکساندرا بل، مقام سابق دولت اوباما و عضو مرکز کنترل تسلیحات است. به گفته او، «ما بیشتر از آنچه مردم بدانند تا لبه پرتگاه هسته‌ای پیش رفته‌ایم و قانون احتمالات با ما نیست. واقعیت این است که هنوز حدود ۱۴۰۰۰ بمب اتمی در جهان وجود دارد.»

در حالی که ژاپنی‌ها هر سال به قربانیان فاجعه بمب اتم ادای احترام می‌کنند، رهبران آمریکایی همچنان از گفتن یک عذرخواهی ساده نیز امتناع می‌کنند. در سفر بایدن به هیروشیما در سال ۲۰۲۳، به بهانه اجلاس جی۷ نیز هیچ‌گونه ابراز پشیمانی رسمی از زبان او شنیده نشد. تحلیل‌گران هشدار داده‌اند که این انکار فقط بخشی از پاک‌کردن صورت مسئله است، چرا که آمریکا هنوز در چارچوب برخی تبصره‌ها به لحاظ قانونی و اخلاقی استفاده از سلاح هسته‌ای را مجاز تلقی می‌کند، حتی در مواردی علیه غیرنظامیان.

با توجه به افزایش تنش‌ها با چین و روسیه، و رقابت‌های هسته‌ای جدید با کره شمالی و حتی ایران، این سوال مطرح می‌شود که آیا هیروشیما تنها آغازی بر اینگونه فجایع بود؟

عادی‌سازی هسته‌ای با توجیه پایان سریع‌تر جنگ

در فضای ژئوپولیتیک امروز، بار دیگر سخن از استفاده مجدد از سلاح هسته‌ای، آن هم نه صرفاً به عنوان ابزاری برای ایجاد بازدارندگی، بلکه به عنوان ابزاری موثر در جنگ، دوباره بر سر زبان‌ها افتاده است. ایده استفاده از سلاح هسته‌ای که برای مدت‌ها در حاشیه سیاست رسمی جهان قرار داشت، اکنون دوباره در قالب «سلاح‌های هسته‌ای تاکتیکی» بازگشته است. این بمب‌ها کوچک‌تر، دقیق‌تر، و از دید برخی سیاستمداران، «قابل‌قبول‌تر» هستند. در واقع، برخی فرماندهان و استراتژیست‌ها در پنتاگون معتقدند که بمب‌های تاکتیکی هسته‌ای می‌توانند «ابزاری قابل استفاده» در میدان جنگ باشند.

این نگاه، به شدت نگران‌کننده است، چرا که دقیقاً همان طرز فکری است که در جنگ جهانی دوم، بمباران اتمی هیروشیما و ناکازاکی را توجیه می‌کرد.

ترامپ بارها نشان داده است که نه چیزی از تاریخ می‌داند و نه احترامی برای آن قائل است. اکنون این ویژگی، احتمال خطر را بیشتر کرده است. به گفته بل، او تنها رئیس‌جمهوری در ۶۰ سال اخیر است که هیچ دستاوردی در کاهش تهدیدات هسته‌ای نداشته و برعکس، در حال اجرای برنامه ۱.۷ تریلیون دلاری برای نوسازی تسلیحات اتمی آمریکاست. او معاهدات مهمی را لغو کرده، از جمله پیمان نیروهای هسته‌ای میان‌برد و توافق آسمان‌های باز، و از تمدید پیمان استارت نو نیز خودداری کرده است.

«سیاست هسته‌ای ترامپ، نه تنها خطر اشاعه را کاهش نداده است، بلکه وقوع آن را محتمل‌تر کرده است. او متحدانش را به داشتن بمب تشویق می‌کند، از توافق با ایران خارج می‌شود، با کره‌شمالی دیدارهای بی‌فایده‌ای داشته، و همه توافقات کلیدی را کنار گذاشته است.»

این سخن متیو بان از دانشگاه هاروارد است. به گفته رابرت گالوسی، تهدید جدید این روزها می‌تواند پرتاب تصادفی یا غیرمجاز به واسطه جنگ سایبری و هوش مصنوعی باشد. «ما به سمت واگذاری اختیار پرتاب به هوش مصنوعی می‌رویم که می‌تواند ما را وارد جنگی اتمی کند که هیچ‌کس قصدش را نداشته است.»

به حاشیه رانده‌شدن بمب اتم؟

با این حال، خبرهای امیدوارکننده‌ای هم وجود دارد. تعداد کشورهای دارای بمب اتم از پایان جنگ سرد تاکنون تغییر نکرده است. برنامه‌های مخفی مانند مورد لیبی یا شبکه سیاه عبدالقدیر خان تقریباً برچیده شده‌اند. پیمان عدم اشاعه، تلاش‌های ایالات متحده و روسیه برای جمع‌آوری سلاح‌های شوروی سابق، و کنترل‌های صادراتی، دستیابی به بمب را بسیار سخت کرده‌اند.

برخی تحلیلگران حتی معتقدند که با پیشرفت‌های جدید، بمب اتمی ممکن است مانند سلاح‌های شیمیایی، به حاشیه رانده شود. سلاح‌های هدایت‌شونده دقیق، حملات سایبری و جنگ‌های «خاکستری»، نیاز به نابودی گسترده شهرها را کاهش داده‌اند. هنری سوکالسکی می‌گوید: «شاید روزی برسد که کشورهای پیشرفته بمب را به پس‌زمینه برانند.»

با این وجود، این تکنولوژی دقیق می‌تواند برای کشورهای ضعیف‌تر وسوسه‌انگیز باشد. نگرانی‌هایی در مورد کره‌جنوبی، ترکیه، مصر، عربستان و حتی ژاپن وجود دارد.

درس گرفتن از گذشته

جهان امروز بیش از هر زمان نیازمند صراحت تاریخی است. انکار مسئولیت نه تنها توهین به قربانیان است، بلکه مسیری است به سمت فجایع بعدی در جهان.

هیروشیما نباید فقط یک تیتر در کتاب‌های تاریخ بماند، بلکه باید هشداری دائمی برای همه کسانی باشد که در مسند تصمیم‌گیری برای فشار دادن دکمه پرتاب بمب قرار دارند.

در ژاپن، کشوری که تنها قربانی جنگ هسته‌ای بوده، واکنش نسبت به هیروشیما و ناکازاکی همچنان پیچیده است. بسیاری از ژاپنی‌ها دولت خود را مقصر می‌دانستند، و همین حس، آموزش صلح را تقویت کرده است. ژاپن با وجود ظرفیت برای ساخت بمب، هنوز تمایلی به آن ندارد. ایالات متحده نیز، اگرچه تسلیحات عظیمی دارد، ولی پس از هیروشیما هرگز دوباره از آن استفاده نکرده است.

هیچ‌کدام از دو ملت به راستی از آن روز وحشتناک بهبود نیافته‌اند. شاید این، امیدوارکننده‌ترین چیزی باشد که می‌توان در سالگرد فاجعه اتمی در ژاپن گفت.