صادرات فناوری اطلاعات و ارتباطات: راهبرد ایران برای عبور از اقتصاد مبتنی بر خام‌فروشی

ضرورت راهبردی صادرات فناوری اطلاعات و ارتباطات

صمد حسن‌زاده، رئیس اتاق بازرگانی ایران، با اشاره به محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها و ناکارآمدی ساختار سنتی صادرات مبتنی بر منابع خام، صادرات فناوری اطلاعات و ارتباطات را نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی راهبردی برای حرکت به سوی اقتصادی دانش‌بنیان دانست.

مزیت‌های رقابتی ایران در حوزه ICT

• برخورداری از نیروی انسانی جوان، مستعد و خلاق
• حضور متخصصان توانمند در عرصه فناوری اطلاعات
• فعالیت گسترده شرکت‌های دانش‌بنیان با ظرفیت‌های صادراتی
• پایین بودن هزینه تولید نسبت به بسیاری از کشورهای منطقه

حسن‌زاده تأکید کرد که با برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری صحیح در این حوزه، دستیابی به درآمدهای پایدار ارزی امکان‌پذیر است. وی همچنین بر لزوم تدوین بسته‌های حمایتی هوشمند، حضور فعال در نمایشگاه‌های بین‌المللی و تقویت دیپلماسی فناوری برای مدیریت چالش‌های صادرات ICT تأکید کرد.

ICT: جایگزینی برای صادرات مواد خام

پیام باقری، نایب‌رئیس اتاق بازرگانی ایران، به روند چند دهه گذشته در صادرات غیرنفتی کشور اشاره کرد که عمدتاً بر صادرات مواد خام با ارزش‌افزوده پایین متمرکز بوده است. وی خاطرنشان کرد که کالاهای وارداتی کشور تا چهار برابر بیش از کالاهای صادراتی، ارزش‌افزوده دارند و این مسیر نمی‌تواند به توسعه پایدار اقتصادی منجر شود.

کسب‌وکارهای حوزه ICT با سرمایه‌گذاری کمتر و بازدهی بیشتر، رشد قابل‌توجهی داشته‌اند و در مسیر توسعه جهانی قرار دارند. این حوزه می‌تواند جایگزینی مطمئن برای صادرات مواد خام باشد، چراکه به‌راحتی بومی‌سازی ‌می‌شود، در برابر نوسان اقتصادی انعطاف‌پذیر است و ظرفیت بالایی برای به‌کارگیری نیروی انسانی تحصیل‌کرده دارد.

باقری هدف نهایی را قرار گرفتن محصولات ICT ایران در زنجیره ارزش جهانی دانست و تحقق آن را مستلزم تدوین نقشه راهی مشترک با مشارکت فدراسیون ICT، کمیسیون فناوری اطلاعات اتاق ایران، سازمان توسعه تجارت و سایر بازیگران کلیدی عنوان کرد.

نقش ICT در خلق ارزش افزوده و بازارهای هدف

محمدرضا طلایی، رئیس هیئت‌مدیره فدراسیون فناوری اطلاعات و ارتباطات، صادرات ICT را یکی از مؤثرترین ابزارها برای خلق ارزش افزوده و ارتقای جایگاه ایران در سطح بین‌المللی برشمرد.

بازارهای فرصت‌ساز برای صادرات ICT ایران

• آفریقا
• آسیای میانه
• جنوب شرق آسیا

وی با اشاره به هدف‌گذاری صادرات یک میلیارد دلاری طی پنج سال آینده، دستیابی به این هدف را نیازمند فعال‌سازی دیپلماسی اقتصادی، ایجاد شبکه‌های بین‌المللی مؤثر و استفاده از ظرفیت‌های بخش خصوصی دانست.

همکاری‌های بین‌المللی و چالش‌های پیش‌رو

بیلال الرئیس، نایب‌رئیس مرکز تجارت جهانی دبی، آمادگی این مرکز را برای همکاری با انجمن‌های ICT ایران اعلام کرد. وی به چالش ناترازی انرژی در ایران اشاره کرد و ظرفیت مرکز تجارت جهانی دبی را برای جایگزینی ۳۰ هزار مگاوات انرژی تجدیدپذیر و ۵۰ هزار مگاوات انرژی بادی از طریق استارتاپ‌های انرژی پاک مطرح کرد.

الرئیس همچنین جیتکس را بستری برای تبادل ایده‌ها و تقویت ارتباط میان فعالان حوزه IT و ICT در سطح بین‌المللی دانست و ابراز تمایل کرد که همکاری‌های مرکز تجارت جهانی دبی با ایران در هر دو بخش دولتی و خصوصی گسترش یابد.

چالش‌های صادرات خدمات ICT

امیر روشن، معاون ارتقای کسب‌وکارهای بین‌المللی مرکز توسعه تجارت، به چالش‌های صادرات خدمات اشاره کرد:

• تعدد مراجع تصمیم‌گیر و واگذاری امور به افراد فاقد تجربه
• نبود مطالعات جامع بازار و ضعف در شناخت بازارهای هدف

وی تأکید کرد که تدوین نقشه راه مبتنی بر شناسایی بازارهای دارای مزیت رقابتی، تنها مسیر نجات تجارت است.

نقش شرکت‌های کوچک و متوسط در صادرات

روشن به اهمیت شرکت‌های کوچک و متوسط (SME) در ساختار تجاری کشورها اشاره کرد و گفت: در چین، ۶۰ درصد صادرات، ۹۰ درصد اشتغال‌زایی و ۸۰ درصد تولید ناخالص داخلی توسط این شرکت‌ها انجام می‌شود. اما در ایران، سهم شرکت‌های کوچک و متوسط از صادرات غیرنفتی در سال گذشته تنها حدود ۱۰ میلیارد دلار از مجموع ۵۷.۸ میلیارد دلار بوده که نشان‌دهنده مشارکت پایین این بخش است.

وی پیشنهاد داد که شرکت‌های کوچک و متوسط، تولید صادرات‌محور را در اولویت قرار دهند تا کیفیت محصولات ارتقا یابد و برنامه‌های حمایتی در حلقه پایانی زنجیره تولید اجرا شود.

نتیجه‌گیری: راهبردی برای اقتصاد دانش‌بنیان

توسعه صادرات فناوری اطلاعات و ارتباطات برای ایران نه تنها یک انتخاب اقتصادی، بلکه ضرورتی راهبردی برای عبور از ساختار فرسوده صادرات مواد خام و ورود به اقتصاد دانش‌بنیان است. ایران با نیروی انسانی متخصص، شرکت‌های دانش‌بنیان و هزینه پایین تولید، پتانسیل تثبیت جایگاه خود در زنجیره ارزش جهانی ICT را دارد. با این حال، این مسیر نیازمند برنامه‌ریزی دقیق، مطالعات بازار، دیپلماسی اقتصادی فعال، تقویت نقش بخش خصوصی و حمایت‌های هدفمند است تا چالش‌هایی نظیر ضعف حکمرانی تجاری و سهم پایین SMEها برطرف شود.