۱۱۹ سالگی فرمان مشروطه: نقطه عطفی در تاریخ حکمرانی ایران

زمینه‌های شکل‌گیری انقلاب مشروطه

نابسامانی‌های گسترده اجتماعی و اقتصادی در ایران آن زمان، بستر را برای یک تحول عظیم فراهم کرده بود. جرقه‌های اولیه انقلاب مشروطه با شورش‌ها و اعتراضات مردمی زده شد. یکی از این اعتراضات مهم، مربوط به حدود دویست نفر از صرافان و بازرگانان بود که با تعطیلی مغازه‌های خود، خواستار اصلاحات، برکناری مسیو نوز بلژیکی و بازپرداخت بدهی‌های دولت شدند. وعده‌های شاه برای بازگرداندن آنها به کار بی‌نتیجه ماند و تا پایان سال هیچ خبری از تحقق مطالباتشان نشد.

اعتراضات و تحصن‌های کلیدی

در ۲۰ آذر ۱۲۸۴، با دستور علاءالدوله، حاکم تهران، دو تاجر سرشناس قند و شکر به اتهام گران‌فروشی قند به چوب بسته شدند. این اقدام، موجی از اعتراضات را به دنبال داشت و دو هزار نفر از روحانیون، طلبه‌ها، اصناف و بازرگانان در حرم عبدالعظیم بست نشستند. آنها خواستار برکناری صدراعظم و برپایی «عدالتخانه» بودند.

اگرچه هدف اولیه رهبران انقلاب، برپایی مشروطه بود، اما به دلیل عدم آمادگی زمینه، ابتدا خواست تأسیس عدالتخانه مطرح شد. پس از قول شاه مبنی بر تأسیس عدالتخانه، تحصن پایان یافت و طرفین به مصالحه رسیدند. اما شاه به وعده‌های خود عمل نکرد و این امر منجر به تحصن‌های مجدد مردم در سفارت انگلستان و قم شد.

در جریان همین تحصن‌ها بود که خواست اصلی انقلابیون، یعنی تشکیل مجلس و برپایی مشروطه، به صورت علنی مطرح شد. با افزایش فشارها بر مظفرالدین‌شاه و فراگیر شدن آشوب در پایتخت، سرانجام شاه عین‌الدوله را برکنار کرد و در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ هجری شمسی، فرمان برپایی مجلس را صادر نمود.

متن فرمان مشروطه

متن کامل فرمان مشروطه، که در آرشیو مرکز پژوهش‌های مجلس نیز نگهداری می‌شود، به شرح زیر است:

«فرمان مشروطیت مورخ ۱۴ جمادی الثانیه ۱۳۲۴ السلطان مظفرالدین شاه قاجار جناب اشرف صدراعظم از آنجا که حضرت باریتعالی جل شانه سررشته ترقی و سعادت ممالک محروسه ایران را به کف کفایت ما سپرده و شخص همایون ما را حافظ حقوق قاطبه اهالی ایران و رعایای صدیق خودمان قرار داده لهذا در این موقع که رای و اراده همایون ما بدان تعلق گرفت که برای رفاهیت و امنیت قاطبه اهالی ایران و تشیید و تایید مبانی دولت اصلاحات مقتضیه به مرور در دوایر دولتی و مملکتی به موقع اجرا گذارده شود چنان مصمم شدیم که مجلس شورای ملی از منتخبین شاهزادگان و علما و قاجاریه و اعیان و اشراف و ملاکین و تجار و اصناف به انتخاب طبقات مرقومه در دارالخلافه طهران تشکیل و تنظیم شود که در مهام امور دولتی و مملکتی و مصالح عامه مشاوره و مداقه لازمه را به عمل آورده و به هیئت وزرای دولتخواه ما در اصلاحاتی که برای سعادت و خوشبختی ایران خواهد شد اعانت و کمک لازم را بنماید و در کمال امنیت و اطمینان عقاید خود را در خیر دولت و ملت و مصالح عامه و احتیاجات قاطبه اهالی مملکت به توسط شخص اول دولت به عرض برساند که به صحه همایونی موشح و به موقع اجرا گذارده شود بدیهی است که به موجب این دستخط مبارک نظام نامه و ترتیبات این مجلس و اسباب و لوازم تشکیل آن را موافق تصویب و امضای منتخبین از این تاریخ مرتب و مهیا خواهد نمود که به صحه ملوکانه رسیده و بعون الله تعالی مجلس شورای مرقوم که نگهبان عدل ماست افتتاح و به اصلاحات لازمه امور مملکت و اجرا قوانین شرع مقدس شروع نماید و نیز مقرر می داریم که سواد دستخط مبارک را اعلان و منتشر نمایید تا قاطبه اهالی از نیات حسنه ما که تماما راجع به ترقی دولت و ملت ایران است کما ینبغی مطلع و مرفه الحال مشغول دعاگویی دوام این دولت و این نعمت بی زوال باشند. در قصر صاحبقرانیه به تاریخ ۱۴ شهر جمادی الثانیه ۱۳۲۴ هجری در سال یازدهم سلطنت ما محل صحه همایونی»