بزرگترین آتشفشان جهان کجاست؟ معیارهای اندازه‌گیری و شگفتی‌های زمین‌شناسی

بلندترین آتشفشان از سطح دریا

اگر معیار، ارتفاع از سطح دریا تا قله باشد، آتشفشان نوادو اوخوس دل سالادو در مرز شیلی و آرژانتین، با قله‌ای به ارتفاع ۶۸۷۹ متر، بلندترین آتشفشان جهان محسوب می‌شود. این ارتفاع تقریباً معادل ۱۸ ساختمان امپایر استیت در نیویورک است.

تعداد کمی از قله‌ها در جهان به این ارتفاع نزدیک می‌شوند و تمامی آن‌ها در نزدیکی همین منطقه قرار دارند. برای مثال، آتشفشان لوللیلاکو در فاصله ۲۶۷ کیلومتری شمال آن واقع شده و سومین و چهارمین آتشفشان‌های مرتفع دنیا نیز در همین حوالی هستند.

تمامی این آتشفشان‌ها در رشته‌کوه آند قرار دارند که میزبان بسیاری از رکوردهای «بلندترین‌های زمین» است. رشته‌کوه آند در امتداد لبه غربی آمریکای جنوبی کشیده شده و آتشفشان‌های آن نتیجه قرار گرفتن در منطقه معروف به حلقه آتش اقیانوس آرام هستند.

رشته‌کوه آند در امتداد درازگودال پرو-شیلی شکل گرفته است. در این محل، صفحه نازکا به زیر صفحه آمریکای جنوبی فرومی‌رود. این فرورانش باعث گرم شدن و ذوب صفحه نازکا شده و ماگما به سطح می‌رسد و فوران می‌کند. در همین حال، طی فرایند کوه‌زایی، صفحه آمریکای جنوبی فشرده می‌شود و به سمت بالا چین می‌خورد. درنتیجه، آتشفشان‌هایی در ارتفاعات بسیار بالا شکل گرفته‌اند.

به گفته مؤسسه اسمیتسونین، قله بیست آتشفشان فعال هولوسن جهان، همگی بالای ساختارهای مرتفع آند ایجاد شده‌اند. هرچند لوللیلاکو فعالیت بیشتری نسبت به نوادو اوخوس دل سالادو داشته است (سه فوران در بیش از صد سال گذشته)، نوادو اوخوس دل سالادو با وجود نداشتن فوران تاریخی، بلندترین آتشفشان جهان است، زیرا موقعیت دورافتاده‌اش مانع ثبت فعالیت‌های احتمالی آن شده است.

در رشته‌کوه آند، آتشفشانی به نام چیمبورازو نیز وجود دارد که از سطح دریا کوتاه‌تر است (۶۲۶۳ متر)، اما به دلیل قرار گرفتن روی برجستگی استوایی زمین، قله آن دورترین نقطه از مرکز زمین محسوب می‌شود.

تنها کوه مرتفع‌تر از نوادو اوخوس دل سالادو در آمریکای جنوبی، کوه آکونکاگوا (۶۹۶۲ متر) است که البته کوه آتشفشانی نیست، بلکه از طریق گسل‌های فشاری همپوشان ایجاد شده است.

بلندترین آتشفشان از پایه تا قله

شاید تصور کنید نوادو اوخوس دل سالادو با آن ارتفاع بلند، بلندترین آتشفشان جهان نیز هست، اما واقعیت چیز دیگری است. عنوان بلندترین آتشفشان از پایه تا قله به ماونا لوا تعلق دارد که بزرگترین آتشفشان فعال جهان از نظر حجم و جرم به شمار می‌رود.

ارتفاع نوادو اوخوس دل سالادو از پایه‌اش فقط ۲۰۰۰ متر است، اما ارتفاع ماونا لوا از پایه‌اش در بستر دریا تقریباً ۱۰ برابر بیشتر است. با اینکه قله ماونا لوا ۲۷۰۰ متر پایین‌تر از نوادو اوخوس دل سالادو قرار دارد، اما از پایه تا قله، به مراتب بلندتر است. این آتشفشان عظیم که همچنان فعال است (آخرین فوران آن در سال ۲۰۲۲ رخ داد) برخلاف تصور عمومی، در حلقه آتش اقیانوس آرام قرار ندارد.

هاوایی در میانه صفحه اقیانوس آرام واقع شده که یکی از دورافتاده‌ترین نقاط آتشفشانی روی زمین به شمار می‌رود. به گفته گابی لاسکه، استاد ژئوفیزیک در دانشگاه کالیفرنیا، سن‌دیگو: «صفحه اقیانوس آرام در حین حرکت به سمت شمال‌غربی، در مکان‌های مختلف ترک می‌خورد و ماگما از این شکاف‌ها به سطح راه می‌یابد.» نتایج تصویربرداری لرزه‌ای نشان داده‌اند منبع ماگمای هاوایی، ستون گوشته‌ای است که از عمق گوشته زمین برخاسته و به صورت پیچ‌خورده به سمت غرب جزایر هاوایی حرکت کرده است.

حجیم‌ترین آتشفشان جهان

ممکن است ماونا لوا بزرگترین آتشفشان فعال جهان باشد، اما بزرگترین آتشفشان در کل زمین نیست. این عنوان به صخره‌های گاردنر (Pūhāhonu) تعلق دارد که در زبان هاوایی به معنی «لاک‌پشتی که برای نفس‌کشیدن از آب بیرون آمده» است.

هرچند این آتشفشان تنها ۵۲ متر از سطح دریا ارتفاع دارد و دست‌کم ۱۲.۵ میلیون سال پیش آخرین بار فوران کرده است، پژوهشی در سال ۲۰۱۴ به رهبری مایکل گارسیا از دانشگاه هاوایی نشان داد حجم این آتشفشان حدود ۱۴۸ هزار کیلومتر مکعب یعنی حدوداً دو برابر حجم ماونا لوا یا ۴۰ برابر حجم ژرف دره گرند کنیون است.

پوههاهونو نه تنها عظیم‌ترین آتشفشان زمین است، بلکه در دوران فعالیتش نیز داغ‌ترین گدازه‌های ۶۶ میلیون سال اخیر را تولید کرده است. دلیل اصلی حجم بی‌نظیر آن هم، همین دمای بالای ذوب گدازه‌ها بوده است. پژوهشگران می‌گویند اندازه عظیم پوههاهونو نتیجه دمای بالای ذوب آن است.

مطالعه مایکل گارسیا و همکارانش نشان داد دیدگاه‌های قبلی درباره نحوه عملکرد نقاط داغ زمین نیاز به بازنگری دارند. گارسیا می‌گوید: «پیش‌تر تصور می‌شد نقاط داغ پس از ۱ تا ۲ میلیون سال به تدریج سرد شده و می‌میرند، اما حالا می‌دانیم این نقاط می‌توانند پالس‌هایی از فعالیت نشان دهند و برخی از این پالس‌ها کوچک و برخی دیگر، مانند پوههاهونو، بسیار بزرگ‌اند.»