فرونشست زمین: تهدید خاموش و فاجعه‌بار آینده تهران

هشدار مهدی عباسی درباره بحران‌های تهران

مهدی عباسی، رئیس کمیسیون شهرسازی و معماری شورای شهر تهران، در نطق اخیر خود در صحن علنی شورا، با ارائه آماری نگران‌کننده از وضعیت بحرانی مصرف آب و برق و نرخ فزاینده فرونشست در مناطق مرکزی و جنوبی شهر، بر لزوم اتخاذ یک «سیاست ترکیبی» تأکید کرد. این سیاست باید ابعاد مختلفی چون آب، انرژی، شهرسازی، اشتغال، کشاورزی و حتی امنیت غذایی را به صورت یکپارچه مورد توجه قرار دهد.

ناترازی آب و راهکارهای پیشنهادی

عباسی با تشریح وضعیت بحرانی ناترازی آب در تهران، اعلام کرد که مصرف سالانه آب شرب پایتخت به یک میلیارد و ۳۰۰ میلیون مترمکعب می‌رسد که ۶۰ درصد آن از آب‌های زیرزمینی تأمین می‌شود. وی افزود:

در حال حاضر تنها ۲۲ میلیون مترمکعب از ۵۶ میلیون مترمکعب ظرفیت بازچرخانی عملیاتی شده است، در حالی که برای آبیاری فضای سبز تا افق ۱۴۱۰ به ۳۵۰ میلیون مترمکعب آب نیاز داریم.

وی به منابع پساب قابل بازیافت اشاره کرد و گفت: ۴۵۰ میلیون مترمکعب پساب تصفیه‌شده و ۲۰۰ میلیون مترمکعب رواناب شهری در دسترس است که با سرمایه‌گذاری ۶۵ هزار میلیارد تومانی طی سه سال، می‌توان تصفیه‌خانه‌ها و زیرساخت‌های بازچرخانی را تکمیل کرد.

ناترازی برق و راهکار نیروگاه خورشیدی

عباسی با ارائه آمار رسمی از مصرف سالانه ۴۰ میلیون مگاوات‌ساعت برق در استان تهران و ۲۷ میلیون مگاوات‌ساعت در شهر تهران، هشدار داد که تنها شهرداری تهران ۴۰۰ هزار مگاوات‌ساعت برق مصرف می‌کند. وی افزود:

امسال فقط برای تأمین هزینه برق شهرداری دو هزار میلیارد تومان پرداخت کردیم که با رشد نرخ‌ها این رقم به سه هزار میلیارد تومان خواهد رسید.

او راه‌حل را سرمایه‌گذاری در احداث نیروگاه خورشیدی ۳۰۰ مگاواتی دانست که با ۱۲ هزار میلیارد تومان طی چهار سال بازگشت سرمایه خواهد داشت و از سال پنجم سودآوری خواهد کرد.

فرونشست زمین: تهدیدی جدی برای زیرساخت‌ها

بر اساس آمار سازمان نقشه‌برداری کشور، مناطقی همچون ۱۹، ۱۸، ۱۷، ۲۱، ۱۶، ۱۰ و ۱۱ تهران سالانه بین ۱۲ تا ۲۵ سانتی‌متر دچار فرونشست می‌شوند. این پدیده، زیرساخت‌های شهری را تهدید کرده و ساختمان‌های طراحی‌شده در برابر زلزله را نیز بی‌دفاع می‌گذارد. عباسی هشدار داد که در برخی مناطق جنوب‌غربی تهران میزان فرونشست تا ۴۸ سانتی‌متر نیز رسیده است. او خواستار اختصاص پنج هزار میلیارد تومان برای تزریق مصنوعی آب به سفره‌های زیرزمینی شد.

حریم تهران: تهدید یا فرصت؟

عباسی با بررسی داده‌های طرح ساختاری حریم تهران اعلام کرد که مساحت واقعی حریم شش هزار کیلومترمربع است، اما تنها هزار و ۳۰۰ کیلومترمربع آن در کنترل مدیریت شهری است. بی‌توجهی به این فرصت، موجب ساخت‌وسازهای غیرمجاز، ریزگردها و معضلات امنیتی خواهد شد.

وی پیشنهاد ایجاد گلخانه، تولید بذر هیبرید و توسعه باغداری در اراضی حریم را مطرح کرد و گفت: می‌توان با توسعه هوشمندانه، ضمن تأمین امنیت غذایی، اشتغال و درآمد پایدار برای شهر خلق کرد.

خودکفایی در تولید بذر و قطع وابستگی غذایی

عباسی در گزارش خود اشاره کرد که در حال حاضر ۹۸ درصد بذر هیبرید کشور وارداتی است که برای آن ۴۰۰ میلیون دلار ارز از کشور خارج می‌شود. وی افزود: می‌توان با سرمایه‌گذاری هفت هزار میلیارد تومانی و ایجاد ۲۰۰ هکتار گلخانه در حریم، ۵۰ درصد بذر مورد نیاز کشور را تأمین کرد.

او بر ضرورت اولویت‌گذاری در بودجه‌ریزی مدیریت شهری تأکید کرد و گفت: اگر فقط سه درصد از منابع هزینه‌شده از سال ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۴ برای این طرح اختصاص می‌یافت، امروز دست‌کم ۲۰ درصد از پروژه تحقق یافته بود.

بحران خاموش: فرونشست، تهدیدی از دل زمین

بر اساس تعریف انستیتوی زمین‌شناسی آمریکا، فرونشست به معنای حرکت عمودی سطح زمین به سمت پایین است که عمدتاً در اثر تخلیه آب‌های زیرزمینی، فعالیت‌های معدنی یا کاهش حجم لایه‌های زیرزمینی رخ می‌دهد. در ایران، اصلی‌ترین علت، برداشت بی‌رویه آب است؛ مشکلی که در مناطق جنوبی و غربی تهران ابعاد نگران‌کننده‌ای به خود گرفته است.

مطابق اظهارات علی جاویدانه، رئیس سازمان نقشه‌برداری کشور، نرخ فرونشست در تهران به بیش از ۲۲ سانتی‌متر در سال رسیده که پنج برابر حد بحرانی جهانی است. این رقم در مناطقی نظیر ۹، ۱۰، ۱۶، ۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰ و ۲۱ تهران که بیش از سه میلیون نفر جمعیت دارند، تهدیدی جدی برای زیرساخت‌ها و ایمنی عمومی محسوب می‌شود.

پیامدهای فرونشست بر شهر و زندگی

• آسیب به ساختمان‌ها: فرونشست با تضعیف بستر سازه و کاهش عمر مفید بنا، حتی ساختمان‌های مقاوم در برابر زلزله را نیز آسیب‌پذیر می‌کند.
• تخریب زیرساخت‌ها: ایجاد شکاف در سطح زمین، آسیب به خطوط مترو، جاده‌ها و پل‌ها، امدادرسانی در زمان بحران را با مشکل مواجه می‌سازد.
• بحران‌های اقتصادی و غذایی: نشست زمین در مناطق کشاورزی باعث تضعیف خاک، کاهش تولید و به دنبال آن بحران‌های اقتصادی و امنیت غذایی می‌شود.
• پیامدهای زیست‌محیطی: افزایش ذرات معلق، تخریب خاک، کاهش کیفیت منابع آب زیرزمینی و از بین رفتن پوشش گیاهی و تنوع زیستی از دیگر تبعات فرونشست است. در تهران، این مسئله با بحران کیفیت هوا و شیوع بیماری‌های تنفسی پیوند خورده است.

دلایل بی‌توجهی به فرونشست

دلایل متعددی برای بی‌توجهی به فرونشست وجود دارد:

1. این پدیده برخلاف زلزله، آنی و پرسروصدا نیست و نشانه‌های آن به کندی خود را نشان می‌دهد.
2. ضعف آگاهی عمومی و نبود هشدارهای رسانه‌ای موجب شده این بحران در لایه‌های فنی و تخصصی محصور بماند.
3. عدم هماهنگی میان نهادهای تصمیم‌گیر و موازی‌کاری در مدیریت منابع آب، مانع از برخورد سیستمی با این مسئله شده است.
4. محدودیت منابع مالی و اولویت‌بندی‌های اشتباه سبب شده فرونشست به مسئله‌ای درجه دو تنزل یابد.

راهکارهای مهار بحران فرونشست

این گزارش مجموعه‌ای از راهکارهای اجرایی و بین‌رشته‌ای برای مهار این بحران پیشنهاد می‌دهد، از جمله:

• مدیریت منابع آب، کاهش مصرف و جلوگیری از برداشت بی‌رویه.
• تغذیه مصنوعی سفره‌های آب زیرزمینی.
• ایجاد نقشه‌های خطر و استفاده از فناوری‌های سنجش از دور.
• تشکیل بانک‌های اطلاعاتی و ساخت‌وساز مقاوم.
• اعمال آیین‌نامه‌های مهندسی در مناطق با خطر بالا.
• بازسازی زیرساخت‌ها و آموزش همگانی در مورد پیامدهای فرونشست.
• لزوم مشارکت عمومی در کنترل مصرف آب و نظارت بر برداشت آب.
• هماهنگی بین‌نهادی و تسهیل مقاوم‌سازی بناها.
• بازسازی مناطق آسیب‌دیده شامل مقاوم‌سازی، احیای خاک و کاشت پوشش گیاهی برای تثبیت زمین.

پژوهشگران تأکید می‌کنند که برای مهار بحران فرونشست، نخست باید آن را به عنوان یک بحران واقعی، رسمی و اولویت‌دار شناخت. پس از آن، با همکاری نهادهای اجرایی، نظارتی، دانشگاهی و مردمی، اقدام به برنامه‌ریزی، قانون‌گذاری، پایش، آموزش و اقدام شود. استفاده از نقشه‌های دقیق فرونشست می‌تواند پایه تصمیم‌گیری‌های آتی در شهرسازی، مقاوم‌سازی و مدیریت بحران قرار گیرد.

آنچه تهران را تهدید می‌کند، فقط زلزله یا خشک‌سالی نیست، بلکه زوال تدریجی زمین زیر پای ماست که هر روز بیشتر از دیروز، آینده این شهر را می‌بلعد. اگر اکنون اقدام نکنیم، دیر خواهد شد. تهران، نه‌فقط به مقاوم‌سازی در برابر زلزله بلکه به نجات از فروپاشی تدریجی نیاز دارد.