چالش‌های دریافت وام خرد در ایران و نقش لندتک‌ها در تسهیل دسترسی به اعتبار

دو سناریوی اصلی برای دریافت تسهیلات

در حال حاضر، متقاضیان دریافت تسهیلات از شبکه بانکی کشور، به جز تسهیلات تکلیفی، عمدتاً از دو روش برای اخذ وام استفاده می‌کنند:

• روش مبتنی بر سپرده‌گذاری: در این شیوه، متقاضی مبلغی را به‌عنوان سپرده نزد بانک قرار می‌دهد و بدون برداشت از آن، به ازای هر روز ماندگاری سپرده، امتیازی برای دریافت وام کسب می‌کند. بانک‌ها بر اساس میزان امتیاز، سقف مشخصی برای وام در نظر می‌گیرند. به عنوان مثال، در برخی بانک‌ها برای دریافت وام، امتیاز معادل سپرده ۴۰۰ میلیون تومان نیاز است و در برخی دیگر این مبلغ ۶۰۰ میلیون یا حتی ۲۰۰ میلیون تومان تعیین شده است. این روش برای همه اقشار جامعه در دسترس نیست، زیرا بسیاری از مردم توانایی سپرده‌گذاری بلندمدت و مسدودی مبالغ بالا را ندارند.
• بازار غیررسمی خرید و فروش وام: به دلیل محدودیت‌های روش اول، بخشی از متقاضیان به بازار غیررسمی خرید و فروش وام روی آورده‌اند. در این بازار، افراد امتیازهایی مانند وام ازدواج یا وام جانبازی را به فروش می‌گذارند. خریدار با پرداخت مبلغی به‌عنوان سود به فروشنده و معرفی ضامن‌های موردنیاز به بانک، موفق به دریافت وام می‌شود. در چنین شرایطی، نرخ سود مؤثر برای خریدار وام گاهی به بیش از ۴۰ درصد می‌رسد. با توجه به تورم بالا در کشور، بسیاری از متقاضیان این نرخ را قابل قبول دانسته و از خرید وام رضایت دارند.

علاوه بر این دو روش، راه سومی نیز وجود دارد که افراد به جای گذراندن مراحل سخت اداری بانک‌ها، به اخذ وام کالا از پلتفرم‌های لندتک روی می‌آورند.

میان‌بر جدید در بازار اعتبار: پلتفرم‌های وام‌دهی

پلتفرم‌های وام‌دهی، به‌ویژه در حوزه وام‌های کالایی، طی سال‌های اخیر با استقبال قابل‌توجهی از سوی مردم مواجه شده‌اند. لندتک‌ها و اپلیکیشن‌های فعال در این حوزه، بسته به نوع خدمت و مبلغ وام، فرآیندهای متفاوتی برای اعتبارسنجی متقاضیان دارند. در بسیاری از موارد، این پلتفرم‌ها با دریافت مدارکی نظیر چک، اسناد شغلی و گاهی تنها با انجام اعتبارسنجی دیجیتال، اقدام به شارژ حساب کاربران و اعطای وام کالایی می‌کنند. در برخی از این اپلیکیشن‌ها، اگر فرد خوش‌حساب باشد و اقساط خود را به موقع پرداخت کند، اعتبار او در ماه‌های آتی افزایش خواهد یافت. در اکثر این پلتفرم‌ها، امکان خرید طلای قسطی نیز فراهم شده است که افراد با فروش آن در بازار، به وجه نقد دست می‌یابند.

مدیران مالی لندتک‌ها تاکید دارند که این مجموعه‌ها نقش مکمل برای شبکه بانکی ایفا می‌کنند و تمایلی به ایجاد تداخل با کارکرد سنتی بانک‌ها ندارند. به همین دلیل، ارائه وام نقدی در دستور کار آنها قرار نگرفته و تمرکز اصلی بر تسهیلات کالایی و خرید اقساطی باقی مانده است. آینده بازار وام نه تقابل لندتک و بانک، بلکه هم‌افزایی این دو بازیگر خواهد بود، هرچند بوروکراسی حاکم بر نظام بانکی همچنان یکی از موانع اصلی در مسیر بهبود تجربه مشتری در ایران محسوب می‌شود.

ضرورت بازنگری سیاست‌گذار در تسهیلات خرد

با بررسی روند وام‌گیری در بانک‌ها و پلتفرم‌های لندتک، به نظر می‌رسد سیاست‌گذار باید در شیوه اعطای تسهیلات خرد از طریق شبکه بانکی بازنگری جدی داشته باشد. نظام بانکی هر کشور باید به گونه‌ای طراحی شود که تمام اقشار جامعه، صرف‌نظر از موقعیت اجتماعی و اقتصادی خود، بتوانند بر اساس شرایط و نیازهای فردی، امکان دسترسی به وام در مبالغ مختلف را داشته باشند. برای مثال، می‌توان به وام‌های طراحی‌شده برای بانوان خانه‌دار، دانشجویان، مشاغل آزاد و افراد فاقد سابقه وام‌گیری اشاره کرد که با موانعی چون نبود درآمد رسمی، الزام به ارائه مدارک شغلی و ضامن معتبر مواجهند.

بازنگری در نظام اعتبارسنجی، تنوع در وثایق و نرخ سوددهی می‌تواند گامی مهم در جهت عدالت مالی و دسترسی فراگیر به تسهیلات باشد و به توانمندسازی این گروه‌ها در حوزه‌هایی مانند مشاغل خانگی یا سرمایه‌گذاری‌های کوچک کمک کند.