رقابت موشکی در هند-اقیانوس آرام: تشدید تنش‌ها و تهدید ثبات منطقه‌ای

دلایل تشدید تهدیدهای موشکی در منطقه

طی یک دهه گذشته، منطقه هند-اقیانوس آرام با تنش‌های جدی امنیتی مواجه بوده است. عواملی چون سیاست‌های تهاجمی چین، راهبرد هند-اقیانوس آرام تحت رهبری آمریکا، و تنش‌های ارضی حل‌نشده، کشورها را به سرمایه‌گذاری گسترده در سامانه‌های موشکی سوق داده است.

• خروج آمریکا از پیمان INF: خروج آمریکا از پیمان موشک‌های میان‌برد هسته‌ای (INF) در سال ۲۰۱۹، که چین را نیز شامل نمی‌شد، یکی از عوامل کلیدی این روند بوده است. پس از این خروج، آمریکا صراحتاً اعلام کرد که برای مقابله با پیشرفت موشکی چین، سامانه‌های زمین‌پایه ممنوع‌شده پیشین را مستقر خواهد کرد.
• تهدیدات منطقه‌ای: ژاپن، فیلیپین، کره جنوبی، استرالیا و تایوان، اقدامات نظامی چین در دریای جنوبی چین و تنگه تایوان را تهدیدی جدی تلقی می‌کنند. آزمایش‌های موشکی کره شمالی در سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴ نیز بر سطح تنش افزوده است.
• مزایای راهبردی موشک‌ها: موشک‌ها از تحرک بالا و قابلیت بقا برخوردارند و امکان حملات سریع و دقیق را فراهم می‌کنند. این ویژگی‌ها آن‌ها را به ابزاری مهم برای بازدارندگی هسته‌ای (کره شمالی)، مدیریت سناریوهای متعارف و هسته‌ای (چین)، حملات پیش‌دستانه دقیق (کره جنوبی) و بازدارندگی نامتقارن (تایوان) تبدیل کرده است.

تغییر تدریجی رویکرد ژاپن به‌سوی توانمندی‌های ضدحمله، سرمایه‌گذاری استرالیا با پشتوانه پیمان آکوس و صادرات موشکی هند، همگی بازتابی از تلاش برای تقویت خودمختاری راهبردی در بحبوحه تنش‌های دریایی منطقه است.

استقرار موشک‌های آمریکایی در فیلیپین

در آوریل ۲۰۲۵، آمریکا برای اولین بار سامانه NMESIS و پرتابگر Typhon را در جزایر باتانس فیلیپین مستقر کرد. سامانه Typhon با برد بیش از ۲۰۰۰ کیلومتر، قادر به شلیک موشک‌های SM-6 و Tomahawk است که می‌تواند تهدیدهای مافوق صوت را پاسخ دهد.

استقرار این تجهیزات تحت چارچوب توافقنامه همکاری‌های دفاعی پیشرفته (EDCA)، بخشی از راهبرد آمریکا برای استقرار توان خود در خطوط مقدم زنجیره اول جزایر است. این تحرکات، هم‌زمان هم عامل بازدارنده علیه چین در تنگه باشی هستند و هم نشانی از تلاش فیلیپین برای حفظ توازن در میانه تنش میان آمریکا و چین بدون تبدیل‌شدن به پایگاه حمله.

تغییر رویکرد دفاعی ژاپن

آزمایش موشک تایپ ۸۸ ژاپن در نزدیکی تنگه تسوگاروی استراتژیک، نشانه‌ای از فاصله‌گیری از سنت صلح‌طلبی این کشور است. برنامه‌های آتی ژاپن برای تقویت توانمندی‌های موشکی شامل موارد زیر است:

• استقرار موشک‌های تایپ ۱۲ ارتقاءیافته
• خرید LRASMهای آمریکایی
• خرید ۴۰۰ موشک Tomahawk با بودجه ۱.۷ میلیارد دلاری در سال ۲۰۲۳

این اقدامات برای تقویت جزایر ریوکیو در برابر تهدیدات چین و حمایت از تایوان طراحی شده‌اند. همکاری امنیتی با آمریکا، از جمله ارتقاء فرماندهی مشترک نیروهای آمریکا در ژاپن در سال ۲۰۲۴، توانمندی‌های عملیاتی مشترک را در چارچوب مقابله با راهبرد A2/AD چین تقویت کرده است.

دفاع موشکی استرالیا و جهش تولید داخلی

پس از آزمایش موشکی چین در سپتامبر ۲۰۲۴ که پیمان راوروتونگا را نقض کرد، استرالیا برای سرمایه‌گذاری ۴۹ میلیارد دلاری طی یک دهه جهت تقویت دفاع موشکی و توانمندی‌های تهاجمی تصمیم‌گیری کرد. این راهبرد شامل:

• قراردادهای خرید موشک‌های SM-2 و SM-6
• تاسیس شرکت GWEO برای تولید سالانه هزار موشک GMLRS
• مشارکت با نروژ برای تولید موشک‌های Naval Strike و Joint Strike
• خرید ۲۰۰ موشک Tomahawk با برد ۲۵۰۰ کیلومتر

آزمایش موفق موشک AGM-158C توسط نیروی هوایی استرالیا، قدرت بازدارندگی این بازیگر در برابر چین را تقویت کرده است.

خیز موشکی چین

نیروی موشکی ارتش آزادی‌بخش خلق چین دارای متنوع‌ترین و گسترده‌ترین زرادخانه موشکی در منطقه است. از جمله موشک‌های برجسته چین می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• DF-17: موشک مافوق صوت با سرعت Mach 5–8 و برد ۱۸۰۰ تا ۲۵۰۰ کیلومتر، قابلیت عبور از سامانه‌های دفاعی را دارد.
• YJ-21: با برد ۱۵۰۰ کیلومتر، تهدیدی جدی برای ناوهای دشمن محسوب می‌شود.
• DF-26: با برد ۴۰۰۰ کیلومتر که به «قاتل ناوهای هواپیمابر و گوآم» شهرت دارد، ظرفیت تهدید پایگاه‌های آمریکا را دارد.

آزمایش ICBM چین در سپتامبر ۲۰۲۴ که تنها ۲۰۰۰ کیلومتر با هاوایی فاصله داشت، موجب نگرانی ژاپن، نیوزیلند و استرالیا شد. تصاویر ماهواره‌ای نیز نشان از ساخت بیش از ۳۰۰ سیلو جدید موشکی در صحرای غرب چین دارند.

شرق آسیا و گذار به راهبرد نامتقارن

تایوان، در مرکز این رقابت موشکی، به‌سوی راهبردی نامتقارن حرکت کرده و تولید داخلی موشک‌های Hsiung Feng III و Tien Chien II را تسریع کرده است. این برنامه با بودجه ۷.۴ میلیارد دلاری، قرار است جزیره را به «دژ تایوان» تبدیل کند. هرچند این تلاش‌ها بازدارنده‌اند، اما برتری عددی و کیفی موشک‌های چین مانند DF-17 و DF-21D تهدیدی جدی برای برنامه‌های دفاعی تایوان محسوب می‌شوند.

همزمان، موشک‌ها ستون فقرات بازدارندگی هسته‌ای کره شمالی نیز هستند. آزمایش موشک‌های Hwasong-8، Hwasong-16B و KN-23 و موشک‌های بالستیک Hwasong-18 و Hwasong-19 که بردهای ۶۰۰۰ تا ۷۰۰۰ کیلومتری دارند، تهدیدی برای خاک آمریکا به حساب می‌آیند. معضل «بزن یا از دست بده» در دکترین کره شمالی و حمایت غیرمستقیم چین از برنامه موشکی پیونگ‌یانگ، موجب افزایش بی‌ثباتی در شبه‌جزیره شده است.

در این میان کره جنوبی نیز با موشک‌های Hyunmoo-3 و Hyunmoo-4 قادر به انجام حملات پیش‌دستانه دقیق است. استراتژی «زنجیره کشتار» (Kill Chain) این کشور، در چارچوب سه‌گانه دفاعی، شامل انهدام مراکز فرماندهی کره شمالی و هدف‌گیری پناهگاه‌های زیرزمینی با موشک‌هایی چون Hyunmoo-IV-4 است. آزمایش‌های سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ نشان‌دهنده آمادگی سئول است، هرچند خطر تشدید تنش را نیز افزایش داده‌اند.

صادرات موشکی هند و پویایی منطقه‌ای

صادرات موشک براهموس به فیلیپین در سال ۲۰۲۲، جایگاه هند را به‌عنوان تامین‌کننده منطقه‌ای سلاح تقویت کرد. این موشک با برد ۲۹۰ کیلومتر (در نسخه صادراتی) به تقویت دفاع دریایی فیلیپین کمک کرده است. تحویل ۲۰۲۴ و برنامه صادرات به ویتنام، نقش هند را در معادلات ژئوپلیتیکی جنوب شرق آسیا پررنگ‌تر کرده و احتمال آغاز رقابت تسلیحاتی را افزایش داده است.

در نهایت باید گفت رقابت موشکی در منطقه هند-اقیانوس آرام، تغییری خطرناک در پویایی امنیتی ایجاد کرده است. به‌ویژه تنگه تایوان کانونی حساس باقی مانده که احتمال درگیری در آن افزایش یافته است. موشک‌های مافوق صوت با سرعت بالا و توان مانور زیاد، کارایی سامانه‌های دفاعی را زیر سوال برده‌اند و دکترین‌های پیش‌دستانه را تقویت کرده‌اند. نمونه آن درگیری ایران و اسرائیل در سال ۲۰۲۵ بود که استفاده ایران از موشک فتاح و ناکارآمدی سامانه‌های پیشرفته مانند Arrow-3 و تاد، آسیب‌پذیری دفاع‌های موشکی را آشکار کرد. این تجربه هشداری برای آسیاست؛ جایی که بی‌اعتمادی راهبردی و نبود گفت‌وگوی موثر، خطر درگیری را افزایش داده و تلاش‌ها برای تنش‌زدایی را به چالش کشیده است.