سفر هیئت آژانس به تهران: آغاز مسیری تازه برای همکاری‌های هسته‌ای ایران

اعتراض ایران به سیاست‌زدگی آژانس

جمهوری اسلامی ایران، با وجود تداوم عضویت در معاهده منع اشاعه سلاح‌های هسته‌ای (NPT) و همکاری‌های گسترده و شفاف با آژانس، همچنان به سیاست‌های این نهاد معترض است. تهران گزارش سیاسی «رافائل گروسی»، مدیرکل آژانس، را یکی از بهانه‌های اصلی تجاوز نظامی رژیم اسرائیل و آمریکا علیه ایران می‌داند که منجر به صدور قطعنامه‌ای علیه تهران و حمله متعاقب آن شد.

ایران معتقد است آژانس بین‌المللی انرژی اتمی از مأموریت فنی خود دور شده و تصمیمات سیاست‌زده آن، امنیت منطقه را به خطر انداخته و اعتبار آژانس را زیر سؤال برده است.

«گلایه‌ها و اعتراض‌های ما به عملکرد سیاست‌زده آژانس بین‌المللی انرژی اتمی کاملاً روشن و بارها بیان شده است. ما بارها تأکید کرده‌ایم که آژانس و مسئولان آن باید صرفاً بر اساس مسئولیت‌های فنی و حرفه‌ای خود در این نهاد بین‌المللی اقدام کنند و از تأثیرپذیری از فشارهای سیاسی پرهیز کنند.»

اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه

در واکنش به این رویه، مجلس شورای اسلامی در چهارم تیرماه، قانون «الزام دولت به تعلیق همکاری با آژانس انرژی هسته‌ای» را تصویب کرد. بر اساس این قانون، هرگونه همکاری با آژانس، از جمله نصب دوربین‌های پادمانی و فراپادمانی، ورود بازرسان و ارائه گزارش، تا زمان تأمین امنیت مراکز هسته‌ای و تضمین حقوق هسته‌ای ایران ممنوع شده است. جزئیات هرگونه همکاری آتی نیز با صلاحدید شورای عالی امنیت ملی انجام خواهد گرفت.

سخنگوی وزارت امور خارجه تأکید کرده است که همکاری‌های آتی ایران و آژانس باید کاملاً مبتنی بر این مصوبه مجلس تنظیم شود. در حال حاضر، همکاری ایران و آژانس در حالت تعلیق قرار دارد و در سفر آتی هیئت آژانس به تهران، درباره شرایط رفع این تعلیق و امکان‌سنجی آن رایزنی خواهد شد.

ایران؛ بازیگر مسئول در روابط با آژانس

تداوم عضویت ایران در معاهده منع اشاعه سلاح‌های هسته‌ای (NPT)، با وجود اقدامات غیرقانونی غرب و آژانس علیه ایران (شامل محکومیت‌های قطعنامه‌ای، ترور دانشمندان هسته‌ای و حمله به تأسیسات هسته‌ای)، نشان‌دهنده حسن نیت و مسئولیت‌پذیری جمهوری اسلامی ایران است.

سخنگوی وزارت امور خارجه در این باره اظهار داشت: «جمهوری اسلامی ایران همچنان عضو و همچنین عضو موافقت‌نامه جامع پادمان است. ایران به‌عنوان یک کشور قانون‌مدار، تا زمانی که در این اسناد عضویت دارد، به تعهدات خود پایبند است.»

وزیر امور خارجه نیز در گفت‌وگو با شبکه فاکس‌نیوز تأکید کرد که ایران هرگز به سمت غنی‌سازی ۹۰٪ نمی‌رود و متعهد است که برای تولید سوخت نیروگاه‌های هسته‌ای زیر ۵٪ بماند. غنی‌سازی ۲۰٪ نیز به دلیل نیاز راکتور تحقیقاتی تهران برای تأمین نیازهای دارویی انجام می‌شود.

این پایبندی ایران در حالی نادیده گرفته می‌شود که رژیم دارنده سلاح هسته‌ای در خاورمیانه، که در هیچ پادمانی عضویت نداشته و هیچ پروتکلی را امضا نکرده است، ایران را به بهانه فعالیت‌های هسته‌ای بمباران کرده است.

تغییر شرایط پس از حمله نظامی

«بدیهی است که وضعیت میدانی تغییر کرده است.» این جمله از سخنان «سیدعباس عراقچی»، وزیر امور خارجه، در گفت‌وگو با روزنامه فایننشال تایمز، توصیفی از نگاه ایران به همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی است. عراقچی در توضیح این دیدگاه گفت:

«ما به یک شیوه جدید همکاری با آژانس نیاز داریم و آنها پذیرفته‌اند و قرار است تیمی را برای مذاکره در مورد این شیوه به ایران بفرستند. این شیوه نحوه همکاری ما را در آینده تعریف می‌کند. این روش، البته، بر اساس قانونی خواهد بود که توسط مجلس خودمان تصویب شده و طبق آن همکاری با آژانس به شورای عالی امنیت ملی ایران سپرده شده است. بنابراین همه چیز باید از این شورا عبور کند و دلیل آن واضح است، نگرانی‌های امنیتی در مورد همکاری با آژانس وجود دارد و این نگرانی‌ها باید در نظر گرفته شوند.»

وزیر امور خارجه همچنین یادآور شد که ایران پیش از این به شیوه‌ای بسیار خوب با آژانس همکاری می‌کرد، اما نتیجه این همکاری حمله به تأسیسات هسته‌ای بود. بنابراین، قبل از ادامه همکاری، باید تمام اقدامات ایمنی و امنیتی در نظر گرفته شود.

سخنگوی وزارت امور خارجه نیز شرایط کنونی را استثنایی در تاریخ روابط کشوری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی دانست، زیرا برای نخستین بار تأسیسات فعال یک کشور عضو معاهده منع اشاعه که ۲۴ ساعته تحت نظارت آژانس بوده‌اند، هدف حمله غیرقانونی دو رژیم مجهز به سلاح هسته‌ای قرار گرفته‌اند.

این شرایط استثنایی، الزامات خاص خود را در همکاری‌ها نشان خواهد داد. به همین دلیل، وزیر امور خارجه اعلام کرده است که گرچه ایران همکاری خود را با آژانس متوقف نکرده، اما هر درخواستی برای ارسال بازرس از سوی آژانس با دقت و به شکل موردی بررسی و توسط شورای عالی امنیت ملی پیگیری خواهد شد.

دیپلماسی، مسیر ترجیحی ایران

سفر هیئت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به ایران، تازه‌ترین نشانه «دیپلماسی مسئولانه» جمهوری اسلامی است که نه از سر ضعف، بلکه با اعتماد به حقوق خود و تضییع آن از سوی رژیم اسرائیل و آمریکاست. این سفر، آغاز مسیری تازه برای همکاری خواهد بود که نیازمند هوشیاری آژانس بین‌المللی انرژی اتمی است.

ایران با قائل شدن امکان برای یافتن یا ساختن «شکل جدیدی از همکاری» با آژانس، تأکید مجدد بر این مهم دارد که برخلاف تلاش لابی‌های اسرائیل، تمایلی به گسست از نهادهای بین‌المللی ندارد و در پی بازتعریف روابط خود با این نهادها بر اساس منافع ملی است.

همکاری در شرایط جدید تنها در صورتی اجرایی خواهد بود که نهادهای بین‌المللی چون آژانس به حقوق ایران و قواعد و قوانین خود پایبند باشند. استحکام و تداوم چارچوب همکاری‌های آینده ایران با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را میزان دوری این نهاد از سیاست‌کاری مشخص خواهد کرد.

آژانس و دوراهی اعتمادسازی یا تقابل

درباره دستور کار هیئت آژانس در ایران اطلاعات روشنی در دست نیست، اما مقامات وزارت امور خارجه تصریح کرده‌اند که موضوع بازرسی در تعلیق است و این سفر بیشتر برای اطلاع از دیدگاه‌های ایران در قبال هر نوع همکاری در آینده صورت می‌گیرد. ارزیابی هیئت آژانس از این دیدگاه می‌تواند مبنای روابط آینده ایران و این نهاد تعریف شود.

این ارزیابی می‌تواند راهگشا، اعتمادساز و جبران خطای گذشته باشد، یا بهانه‌جویی تازه برای رژیم اسرائیل و آمریکا. توپ در زمین آژانس است؛ اگر این سفر منجر به تغییر رویکرد، بازنگری در گزارش‌ها و پرهیز از سیاسی‌کاری شود، می‌توان به آغاز دوره‌ای تازه از همکاری‌های هدفمند و واقع‌بینانه امیدوار بود. اما اگر مسیر گذشته ادامه یابد، آژانس همکاری‌های شفاف خود را با چالش‌های غیرقابل پیش‌بینی مواجه ساخته و با بحران مشروعیت فنی یا حتی سیاسی روبرو خواهد شد.

ایران با ایستادگی بر موضع اصولی خود در پایبندی به تعهدات در چارچوب منافع ملی، صیانت از حقوق قانونی در استفاده صلح‌آمیز از فناوری هسته‌ای و استقبال از دیپلماسی، نگاه عقلانی خود به شرایط جدید را اثبات کرده است.