موج جدید مهاجرت از ایران: فرار از بحران اقتصادی و ترس از جنگ

تغییر الگوی مهاجرت: از نخبگان تا عموم مردم

در دهه‌های گذشته، مهاجرت از ایران عمدتاً پدیده‌ای اجتماعی و سیاسی بود که نخبگان، مخالفان و سرمایه‌داران را شامل می‌شد. اما در سال‌های اخیر، این الگو دستخوش دگرگونی شده است. همزمان با تشدید بحران‌های اقتصادی، سقوط ارزش ریال، ضعف شدید سیستم‌های رفاهی و افزایش نگرانی از جنگ، «موج تازه‌ای از مهاجرت» شکل گرفته است. این موج همه‌جانبه، از کارکنان وزارت بهداشت گرفته تا کارگران ماهر و افراد عادی جامعه را دربر می‌گیرد؛ به‌گونه‌ای که موسسه‌های آموزش زبان که پیش از این دو زبان تدریس می‌کردند، اکنون تقاضای تدریس ۱۰ زبان مختلف را دارند.

در این روند تازه، حتی افراد مسن‌تر، به‌ویژه بازنشستگان و میانسالان، نیز به صف مهاجران پیوسته‌اند و برخی از ترس جنگ، پایتخت را ترک کرده یا به خارج از کشور می‌روند.

عوامل اقتصادی و اجتماعی محرک مهاجرت

اقتصاد ایران در سال‌های اخیر با چالش‌های جدی مواجه بوده است:

• تورم بالا: تورم بالای ۳۰ درصد، قدرت خرید طبقه متوسط و بازنشستگان را به‌شدت کاهش داده است.
• سقوط ارزش ریال: تا خردادماه امسال، ارزش ریال نسبت به دلار ۶۰ درصد سقوط کرده است.
• بیکاری و رکود سرمایه‌گذاری: این عوامل، چشم‌انداز اقتصادی را تیره و تار کرده‌اند.

بسیاری از بازنشستگان دریافته‌اند که حقوق بازنشستگی یا پس‌اندازشان برای گذران زندگی در تهران یا شهرهای بزرگ کافی نیست. علاوه بر این، افزایش مالیات‌ها، کاهش خدمات رفاهی و محدودیت‌های ایجادشده برای صنوف و اتحادیه‌ها، انگیزه بیشتری برای خروج ایجاد کرده است.

تأثیر «جنگ ۱۲ روزه» بر تصمیم مهاجرت

شرایط پس از «جنگ ۱۲ روزه» در خردادماه امسال، همه چیز را دگرگون کرد. تنش نظامی بی‌سابقه‌ای میان ایران و رژیم صهیونیستی رخ داد که طی آن، تهران برای ۱۲ روز «در تاریکی و سکوت فرو رفت» و صدای انفجارها همه‌جا شنیده می‌شد. این تجربه، یادآور موشک‌باران‌های دهه ۶۰ بود و باعث شد بسیاری از خانواده‌ها، به‌ویژه افراد مسن، برای حفظ جان خود از تهران خارج شده یا حتی تصمیم به ترک کشور بگیرند.

برخلاف موج‌های پیشین که مهاجران را بیشتر دانشجویان و نخبگان سیاسی تشکیل می‌دادند، در موج اخیر گروه‌های تازه‌ای دیده می‌شوند؛ از جمله افراد مسن که معتقدند دیگر شرایط زندگی، حتی از بعد امنیت، بدون در نظر گرفتن تنگناهای اقتصادی و فرهنگی، برایشان مهیا نیست.

مهاجرت بازنشستگان: آمار و مقاصد

آمار رسمی در مورد تعداد بازنشستگانی که مهاجرت می‌کنند، محدود است، اما نشانه‌های مهمی وجود دارد:

• بالا بودن هزینه‌های زندگی در تهران.
• کاهش ارزش ریال.
• نبود امکانات رفاهی مناسب.

این عوامل باعث شده بسیاری از بازنشستگان به کشورهای ارزان‌تری مانند ترکیه، مالزی یا کشورهای همسایه مهاجرت کنند. دفاتر مشاوره مهاجرتی گزارش داده‌اند که تقاضا برای ویزای بازنشستگی در کشورهای آسیایی به‌شدت افزایش یافته است.

مقاصد محبوب برای بازنشستگان ایرانی عبارتند از:

• ترکیه: به دلیل نزدیکی جغرافیایی، قوانین آسان اقامت (خرید ملک یا ویزای توریستی طولانی‌مدت) و هزینه‌های زندگی پایین‌تر در شهرهایی مانند آنتالیا و آلانیا.
• مالزی و تایلند: به دلیل آب‌وهوای مناسب، هزینه پایین زندگی و وجود جوامع فارسی‌زبان کوچک.
• عمان و امارات: با ارائه ویزای بازنشستگی یا سرمایه‌گذاری.

فرار عموم مردم و پیامدهای آن

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های موج کنونی، حضور پررنگ افراد عادی و طبقه متوسط است. افرادی که فاقد «استانداردهای مهاجرتی» هستند (نه ثروتمند، نه نخبه سیاسی) اکنون بخش بزرگی از مهاجران را تشکیل می‌دهند. پدیده‌ای که پیش‌تر «سرریز نخبگان» توصیف می‌شد، اکنون به فرار عموم مردم تبدیل شده است. مسائل اقتصادی، بی‌ثباتی اجتماعی، بی‌اعتمادی به آینده و فشارهای فرهنگی، خانواده‌های این قشر را به خروج ترغیب کرده است.

جنگ ۱۲ روزه نشان داد که پایتخت ایران در صورت درگیری نظامی تا چه حد آسیب‌پذیر است. این تجربه و اخبار مربوط به وقوع احتمالی جنگ‌های بعدی، بازنشستگان و خانواده‌های مسن‌تر را به برنامه‌ریزی برای محافظت از جان خود واداشته است. برخی به شمال ایران یا استان‌های مرکزی نقل‌مکان کرده‌اند و برخی دیگر به دنبال دریافت ویزا برای کشورهای خارجی هستند.

حقوق ثابت و محدود بازنشستگان که معمولاً بر اساس نرخ رسمی تورم تعدیل نمی‌شود، در شرایطی که تورم بالای ۳۰ درصد و افت ۶۰ درصدی ارزش ریال طی دو سال اخیر گزارش شده، قدرت خرید آنها را بیش از ۵۰ درصد کاهش داده است. هزینه مسکن و درمان در کلان‌شهرها سرسام‌آور است و بیمه‌های بازنشستگی به‌سختی جوابگوی هزینه‌های پزشکی سالمندان است. به همین دلیل، برخی تصمیم گرفته‌اند اموال خود را بفروشند و به کشورهایی بروند که هزینه زندگی پایین‌تر و خدمات درمانی بهتری دارند.

دسترسی محدود به خدمات درمانی و رفاهی

کمبود پزشکان و پرستاران در ایران، که نتیجه مهاجرت گسترده آنان است، کیفیت خدمات درمانی را کاهش داده است. آمارها نشان می‌دهد کشور با کمبود بیش از ۲۰ هزار ماما و هزاران پرستار روبه‌روست و حدود ۱۰ هزار نفر از نیروی انسانی حوزه بهداشت هر سال مهاجرت می‌کنند. بسیاری از بازنشستگان نگران‌اند که با تداوم این روند، خدمات درمانی مناسبی دریافت نکنند و به همین دلیل، کشورهای دارای سیستم درمانی بهتر را به‌عنوان مقصد مهاجرت انتخاب می‌کنند.

پیامدهای اجتماعی و اقتصادی مهاجرت گسترده

مهاجرت گسترده، به‌ویژه مهاجرت افراد مسن، پیامدهای متعددی دارد:

• افزایش اختلاف طبقاتی: افراد دارای سرمایه مهاجرت می‌کنند، در حالی که فقیرترها باقی می‌مانند.
• تغییر ترکیب جمعیتی: مهاجرت بازنشستگان به مناطق شمالی یا روستایی، فشار بر زیرساخت‌های محلی را افزایش می‌دهد.
• خروج سرمایه: مهاجرت افراد مسن معمولاً با انتقال سرمایه شخصی (فروش خانه و دارایی‌ها) و خروج ارز از کشور همراه است که می‌تواند بازار ارز را متاثر کرده و سرمایه‌گذاری داخلی را کاهش دهد.
• تضعیف سرمایه اجتماعی: خروج نسل‌های مسن‌تر که حامل خاطرات و هویت تاریخی‌اند، می‌تواند در درازمدت سرمایه اجتماعی کشور را تضعیف کند و شکاف بین نسل‌های داخل و خارج از کشور را افزایش دهد.

تحلیل کارشناسان: مهاجرت پدیده‌ای اجتماعی، اقتصادی و روانی

بهرام صلواتی، رئیس سابق رصدخانه مهاجرت ایران، معتقد است که موج جدید مهاجرت در ایران، به‌ویژه در شرایط پساجنگ و بحران، از جنبه اجتماعی به شکل گسترده‌تری در حال وقوع است و لایه‌های بیشتری از طبقات اجتماعی را دربر می‌گیرد. او این مهاجرت را پدیده‌ای اجتماعی، اقتصادی و روانی می‌داند که گروه‌های مختلفی را شامل می‌شود:

• جوانان (۱۸ تا ۳۰ سال): با انگیزه بالا برای یافتن آینده‌ای بهتر در خارج از کشور.
• طبقه متوسط (۲۵ تا ۵۰ سال): به دلیل عدم تحقق بازده سرمایه‌گذاری‌ها و شرایط اقتصادی نامساعد، انگیزه شدیدی برای مهاجرت پیدا کرده‌اند.
• افراد مسن‌تر (۵۰ سال به بالا): به دلیل جابه‌جایی اجباری به مناطق حاشیه‌ای، تغییرات در کیفیت زندگی و فشارهای اجتماعی، اقتصادی و امنیتی، تصمیم به مهاجرت می‌گیرند.

صلواتی تأکید می‌کند که آسیب‌های روانی ناشی از بحران‌ها و جنگ‌ها، به‌شدت در افزایش مهاجرت موثر بوده است. از دست رفتن امنیت روانی و اجتماعی جامعه، به‌ویژه برای نسل‌های جوان‌تر، ماندن در داخل کشور را سخت‌تر کرده است. مسائلی مانند قطعی‌های مکرر آب و برق، مشکلات معیشتی و عدم تأمین امنیت اولیه زندگی، به چالش‌های بزرگی تبدیل شده‌اند.

مهاجرت خانوادگی و برگشت‌ناپذیری آن

بهرام صلواتی اشاره می‌کند که خانواده‌ها، به‌ویژه بزرگ‌ترها، دست کوچک‌ترها را خواهند گرفت و در صورت فراهم شدن شرایط، به‌دنبال مهاجرت خواهند رفت. این موضوع باعث می‌شود که مهاجرت به یک پدیده خانوادگی تبدیل شود که علاوه بر جوانان، نسل‌های بزرگ‌تر را نیز تحت تأثیر قرار دهد. این روند مهاجرتی می‌تواند در آینده به یک موج وسیع‌تر تبدیل شود که همه طبقات اجتماعی و سنی را دربر گیرد.

ویژگی دوم مهاجرت‌های خانوادگی، برگشت‌ناپذیری آن است. زمانی که افراد با خانواده‌های خود مهاجرت می‌کنند یا به منطقه‌ای جدید نقل‌مکان می‌کنند، احتمال بازگشت به نقطه آغازین یا به کشور کمتر خواهد بود.

در گذشته، دلایل عمده مهاجرت اقتصادی بود، اما امروز با تشدید تنش‌های جنگی، فضا به‌شدت متفاوت شده است. اکنون دیگر تنها دلایل اقتصادی و اجتماعی مطرح نیستند؛ بلکه جنگ‌ها و بحران‌ها به‌طرز چشمگیری سبب تشدید مهاجرت‌ها شده‌اند. امنیت روانی و آرامش ذهنی افراد به مهم‌ترین عامل تبدیل شده‌اند.

ضرورت توجه به امنیت روانی جامعه

به باور صلواتی، باید بیشتر از قبل به امنیت روانی جامعه توجه می‌شد. در دوران جنگ ۱۲ روزه، بی‌پناهی روانی جامعه به شکلی واضح‌تر مطرح شد. در چنین شرایط بحرانی، نهادها و دستگاه‌ها باید به‌طور خاص وارد عمل می‌شدند و با تدابیر ویژه به این بحران روانی رسیدگی می‌کردند. متأسفانه، در این زمینه، شاهد کم‌کاری و عدم واکنش مناسب بوده‌ایم که موجب شده شرایط بحرانی بدتر از آنچه باید، نمایان شود.

موج جدید مهاجرت از ایران تنها نتیجه اختلاف‌های سیاسی نیست؛ ریشه در ساختارهای اقتصادی شکننده، بحران‌های اجتماعی، ترس از جنگ و فقدان چشم‌انداز روشن دارد. شواهد نشان می‌دهد که مهاجران امروز دیگر فقط نخبگان یا جوانان نیستند؛ بازنشستگان، میان‌سالان، پزشکان، پرستاران و کارگران نیز راهی سفر شده‌اند. آمارها نشان می‌دهد حتی بهترین متخصصان سالمندی کشور را ترک کرده‌اند و مهاجرت جامعه پزشکی نسبت به قبل از همه‌گیری کرونا دو برابر شده است. تجربه جنگ ۱۲ روزه در پایتخت، آخرین هشدار برای بسیاری از خانواده‌ها بود تا برای حفظ جان خود چاره‌ای بیندیشند.