گابور ماته: رنج ایرانی‌ها واقعی است، اما می‌تواند به بیداری جمعی منجر شود

تروما چیست و چگونه خود را نشان می‌دهد؟

گابور ماته، پزشک، نویسنده و روان‌درمانگر سرشناس، که خود بازمانده هولوکاست است، سال‌هاست درباره پیوند میان دردهای روانی و بیماری‌های جسمی تحقیق می‌کند. او تروما را نه خود اتفاق، بلکه تغییری درونی می‌داند که در پی یک رویداد دردناک شکل می‌گیرد؛ «زخمی که هنوز التیام نیافته است.»

«تروما از واژه‌ای یونانی به‌معنای "زخم" گرفته شده؛ اما اینجا منظور ما زخم جسمی نیست، بلکه زخم روانی است. تروما یعنی زخمی که هنوز التیام نیافته است. مهم است بدانیم تروما آن چیزی نیست که برای ما اتفاق افتاده، بلکه آن تغییری است که درون ما، به‌واسطه‌ آن اتفاق شکل می‌گیرد.»

ماته تاکید می‌کند که هر تجربه سختی لزوماً منجر به تروما نمی‌شود، اما هر تجربه تروماتیک دردناک است. او نشانه‌های تروما را در ابعاد مختلف زندگی انسان برمی‌شمرد:

• روان‌شناختی: احساس شرم، افسردگی، اضطراب، روان‌پریشی، مشکل در تمرکز.
• جسمی: بیماری‌های خودایمنی، مشکلات پوستی و عصبی.
• رفتاری: اعتیاد و رفتارهای وسواس‌گونه.

به باور او، تروما باعث خاموش شدن احساسات می‌شود و خشم را به پناهگاهی رایج تبدیل می‌کند، در حالی که غم، حسی سالم و ضروری برای التیام است.

ترومای جمعی: زخمی که نسل‌ها را پیوند می‌دهد

یکی از حوزه‌های مهم پژوهش گابور ماته، «ترومای جمعی» است؛ زخمی که فراتر از فرد، نسل‌ها را به هم پیوند می‌دهد. او به رویدادهای پیاپی در ایران، از جنگ و سرکوب جنبش‌ها تا سقوط هواپیمای اوکراینی و اضطراب جنگ با اسرائیل، اشاره می‌کند که روان جامعه را فرسوده کرده و ترس عمیق، خشم فروخورده و حس دائمی عدم اطمینان به‌جا گذاشته‌اند.

ماته توضیح می‌دهد که زخم‌های جنگ ایران و عراق نیز به روان فرزندان منتقل شده و ترومای اجتماعی پدیده‌ای واقعی است. او نشانه‌های ترومای جمعی را در رفتار یک جامعه اینگونه برمی‌شمرد:

• زندگی دائمی با ترس: جبران ترس با نمایش قدرت و ناتوانی در پذیرش آسیب‌پذیری، که به ملی‌گرایی افراطی و انکار واقعیت منجر می‌شود.
• ذهنیت قربانی دائمی: از بین رفتن مسئولیت‌پذیری جمعی و مقصر دانستن همیشگی دیگران.
• باز تولید خشونت: خشونت، خشونت می‌زاید.

در پاسخ به سوالی درباره اخراج خشونت‌آمیز مهاجران افغان، ماته این واکنش را ریشه‌دار در تروما می‌داند، اما احتمال می‌دهد که این حرکت، حساب‌شده از سوی حکومت برای انحراف توجه مردم از بحران‌های واقعی باشد.

او همچنین به روانشناسی رهبران سیاسی اشاره می‌کند که سیاست‌های سلطه‌جویانه را بر پایه احساس ضعف درونی بنا می‌کنند و برای جبران آن، نیاز به کنترل و تحقیر دیگران دارند.

همبستگی و هنر: راه‌هایی برای ترمیم زخم‌های جمعی

گابور ماته معتقد است که جنبش‌های اعتراضی و قیام‌های مردمی می‌توانند اثر درمانی داشته باشند، زیرا همبستگی، حس ناتوانی و انزوای فردی ناشی از تروما را کمرنگ می‌کند. با این حال، او هشدار می‌دهد که این کنشگری باید آگاهانه، سالم و جمع‌محور باشد تا به ترمیم اجتماعی کمک کند و به خشونت ختم نشود.

درباره مهاجران ایرانی، ماته می‌گوید که پیوندهای فرهنگی و حس تعلق را نمی‌توان جا گذاشت و مهاجران با وجود ترک کشور، همچنان تحت تاثیر اتفاقات ایران قرار می‌گیرند. او به دوگانگی رابطه ایرانیان خارج از کشور با وطنشان اشاره می‌کند: مخالفت با سرکوب و دیکتاتوری، و در عین حال دل‌نگرانی از تصویر منفی ایران در رسانه‌های غربی.

ماته با اشاره به مطالعه شاهنامه و تاریخ ایران، بر نگاه بلندمدت تاکید می‌کند: «جامعه ایرانی بارها دستخوش تغییرات بزرگ شده است؛ اما فرهنگ، مردم و ایمانشان به خودشان باقی مانده است. التیام یعنی پذیرفتن اینکه این وضعیت تازه نیست. ما پیش‌تر هم از چنین دوره‌هایی عبور کرده‌ایم. زنده مانده‌ایم. هنوز فرهنگ داریم، هنر داریم، ادبیات و سینما داریم. ما شکست نخورده‌ایم و شکست هم نخواهیم خورد. ترمیم از همین نگاه تاریخی و بلندمدت آغاز می‌شود.»

او هنر، ادبیات و موسیقی را راه‌هایی برای رهایی و «یک عمل شفابخش» می‌داند و به نمونه رامین سید امامی، خواننده و پادکستر ایرانی اشاره می‌کند که پدرش در زندان جان باخت و اکنون با موسیقی خود برای ایرانیان اجرا می‌کند.

در پایان، ماته تاکید می‌کند که رنج، هرگز توصیه نمی‌شود، اما می‌تواند دو مسیر داشته باشد: یا انسان را بسته و تدافعی کند، یا راهی برای رسیدن به خودآگاهی، عشق و پیوند با جهان باشد. او می‌گوید: «من خودم از دل رنج بیدار شدم. بسیاری از کسانی که می‌شناسم هم همین مسیر را رفته‌اند؛ چه از دل بیماری، چه اعتیاد. پس بله، رنج می‌تواند راهی به‌سوی بیداری باشد... اما انتخاب با ماست.»