تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری: نگاه ایران و چین به کریدورهای زمینی و ریلی

تغییر رویکرد ایران به آسیای مرکزی

به‌طور سنتی، خلیج فارس نقش حیاتی در تجارت ایران ایفا کرده است. اما تلاش‌های اخیر برای توسعه مسیرهای زمینی به آسیای مرکزی، با هدف متنوع‌سازی پیوندهای تجاری و تقویت همکاری با منطقه‌ای در حال رشد سریع اقتصادی دنبال می‌شود. آسیای مرکزی که اکنون به یک گره اصلی در تجارت فرامنطقه‌ای (میان روسیه و افغانستان، و همچنین میان چین و اتحادیه اروپا) تبدیل شده، اهمیت فزاینده‌ای یافته است.

• ترکمنستان: در ماه ژوئن، ایران و ترکمنستان تفاهم‌نامه‌ای برای تقویت هماهنگی در زمینه حمل‌ونقل دریایی و لجستیک امضا کردند. در ماه مه نیز، نقشه راهی برای همکاری جامع طی دو سال آینده با محوریت حمل‌ونقل و لجستیک توافق شد.
• تاجیکستان: سفر رئیس‌جمهور ایران به تاجیکستان در ماه ژانویه، به روند منفی روابط دو کشور پایان داد. ۲۲ تفاهم‌نامه در حوزه‌های زیرساختی، تجارت و سایر موضوعات امضا شد. تاجیکستان به دلیل محصور بودن در خشکی، به بنادر چابهار و بندرعباس ایران علاقه‌مند است. در ژانویه، «همایش تجاری ایران-تاجیکستان» در دوشنبه برگزار شد و ۱۳ سند همکاری دوجانبه امضا شد.
• ازبکستان: روابط ایران با ازبکستان نیز در حال گسترش است.

پیوند ریلی مستقیم ایران و چین

ایران فراتر از آسیای مرکزی، نگاه ویژه‌ای به چین دارد. در ۱۲ مه، نشستی در تهران با حضور مقام‌های ارشد راه‌آهن از ایران، چین، قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان و ترکیه برگزار شد تا درباره توسعه یک شبکه ریلی فرامنطقه‌ای گفت‌وگو کنند. اواخر همان ماه، یک قطار باری از شهر «شی‌آن» چین که حامل پنل‌های خورشیدی بود، به بندر خشک ریلی «آپْرین» در ایران رسید و بدین ترتیب، پیوند مستقیم ریلی میان دو کشور رسماً آغاز شد. این مسیر از غرب چین آغاز شده و با عبور از قزاقستان و ترکمنستان به ایران می‌رسد.

این مسیر جدید، زمان ترانزیت را از ۳۰ تا ۴۰ روز از مسیر دریایی به حدود ۱۵ روز از طریق زمینی کاهش می‌دهد. بندر خشک آپرین، که ترمینالی درون‌مرزی با اتصال به بنادر دریایی از طریق جاده و ریل است، امکان پیوند گسترده‌تری با دیگر نقاط ایران را نیز فراهم می‌کند.

ایران در حال بهره‌برداری از پیوندهای رو به گسترش آسیای مرکزی با چین است. برای نمونه، در اواخر سال ۲۰۲۳، قزاقستان خط آهن «آییاقوز-تاچنگ» را افتتاح کرد که سومین گذرگاه مرزی ریلی این کشور با چین محسوب می‌شود. همچنین پروژه خط آهن چین - قرقیزستان - ازبکستان که مدت‌ها متوقف مانده بود، اکنون با پیشرفت قابل‌توجهی از سوی چین مواجه شده است.

دالان بین‌المللی حمل‌ونقل شمال-جنوب (INSTC)

ایران همچنین تمرکز خود را بر شاخه شرقی «دالان بین‌المللی حمل‌ونقل شمال-جنوب» (INSTC) قرار داده است. این شاخه از بنادر روسیه در دریای خزر و دریای بالتیک آغاز شده و به خلیج فارس و هند می‌رسد. شاخه غربی این دالان از آذربایجان عبور می‌کند، در حالی که شاخه شرقی از مسیر ایران و افغانستان می‌گذرد. برای ایران، مسیرهای شمالی و شمال‌شرقی نقش مهمی در کاهش تأثیر تحریم‌ها دارند؛ چرا که می‌توانند روابط تجاری ایران را متنوع سازند. ایران اخیراً پیشنهاد خرید بندر آستراخان از روسیه را ارائه کرده که در صورت تحقق، به گسترش تجارت فرامرزی در دریای خزر خواهد انجامید.

منافع چین از مسیرهای جدید

چین نیز به دنبال دور زدن «نقطه خفگی» مالاکا است، گذرگاه آبی مهمی که اقیانوس هند را به اقیانوس آرام متصل می‌کند. با دسترسی بهتر به ایران، که در سال ۲۰۱۹ به «ابتکار کمربند و جاده» (BRI) چین پیوسته، چین می‌کوشد در برابر مجموعه‌ای از ابتکارات اتصال‌گرایانه روسیه و غرب نظیر INSTC یا «دالان هند - خاورمیانه - اروپا» (IMEC) موازنه ایجاد کند. چین همچنین در پی مقابله با تلاش‌های هند برای ایجاد مسیرهایی از طریق ایران به آسیای مرکزی و افغانستان است.

برای چین، دالان ریلی نوظهور چین-ایران از مسیر آسیای مرکزی، بخشی از راهبرد گسترده‌تر این کشور برای پیشروی به سوی غرب است و در قالب مسیر چین - قزاقستان - ازبکستان - ترکمنستان - ایران - ترکیه/اتحادیه اروپا جای می‌گیرد. چین می‌کوشد پیوندهای تجاری خود را متنوع سازد تا از وابستگی به یک بازیگر واحد جلوگیری کند. تجربه چین با تحریم‌های غرب و ناامنی‌های داخلی در پاکستان، پکن را ناگزیر کرده تا به دنبال مسیرهای امن‌تر بگردد.