بحران صنایع دستی اصفهان: چالش‌ها، مافیا و راهکارهای احیا

میدان نقش جهان اصفهان، نگین درخشان هنر و صنایع دستی ایران، این روزها با چالش‌های جدی دست و پنجه نرم می‌کند. هنرمندان پیشکسوت و فعالان این حوزه، از گرانی مواد اولیه، نفوذ مافیا، نبود حمایت‌های دولتی و ضعف صادرات گلایه دارند؛ بحرانی که موجودیت این میراث گران‌بها را تهدید می‌کند.

میناکاری در آستانه نابودی: صدای هنرمندان

احمد تاتایی، هنرمند میناکار اصفهانی با بیش از دو دهه تجربه، از وضعیت بحرانی هنر میناکاری سخن می‌گوید. او هشدار می‌دهد که ۸۰ تا ۹۰ درصد میناکاری اصفهان نابود شده است و ادامه روند فعلی، این هنر اصیل را به پایان راه می‌رساند.

• افزایش سرسام‌آور قیمت: هزینه تولید یک بشقاب مینا از ۷۰-۸۰ هزار تومان به ۶۰۰ هزار تومان رسیده است.
• مشکلات صادرات: با وجود توان تولید بالا (۳۰۰ بشقاب در روز در کارگاه تاتایی)، موانع اداری و نبود ارتباطات بین‌المللی، صادرات به کشورهایی مانند آلمان را متوقف کرده است.
• آثار تقلبی و بی‌کیفیت: ورود محصولات بی‌کیفیت و تقلبی به بازار، اعتبار میناکاری اصفهان را خدشه‌دار کرده است.
• مانع‌تراشی مافیا: تلاش‌ها برای تشکیل کنسرسیوم واردات مواد اولیه به دلیل نفوذ مافیا بی‌نتیجه مانده است.
• ناکامی سیاست‌های میراث فرهنگی: تاتایی سیاست‌های میراث فرهنگی را ناکارآمد می‌داند و معتقد است که این سیاست‌ها تنها به پر کردن فرم‌ها و ارائه آمار روی کاغذ خلاصه شده و نتیجه عملی ندارد.

وی راهکار اصلی را همگرایی بین تولیدکنندگان و صادرکنندگان بزرگ می‌داند و تاکید می‌کند که صنایع دستی می‌تواند تا نصف درآمد نفتی کشور را تامین کند، اما در شرایط فعلی، نسل جدید علاقه‌ای به یادگیری این هنرها ندارد.

هنر سوخت و بلعیده شدن منافع توسط مافیا

علی خوشنویس‌زاده، پیشکسوت هنر سوخت اصفهان، روایتی تلخ‌تر از وضعیت هنرمندان ارائه می‌دهد. او معتقد است که مافیای هنر سودهای هنگفت را از فروش آثار فاخر به جیب می‌زنند، در حالی که هنرمندان سازنده این آثار از مشکلات معیشتی و نبود جایگاه مناسب رنج می‌برند.

«بسیاری از هنرمندان یا شغل خود را تغییر داده‌اند و به کلی از هنر دست کشیده‌اند، زیرا هیچ حمایتی نمی‌بینند و شرایط به‌شدت دشوار است.»

خوشنویس‌زاده با اشاره به چهار دهه فعالیت در میدان نقش جهان، راهکارهایی برای برون‌رفت از این بحران پیشنهاد می‌کند:

• ایجاد مسیر مستقیم بین گردشگران و کارگاه‌های هنری.
• ثبت و شناسنامه‌دار کردن آثار فاخر.
• استفاده از مواد اولیه باکیفیت.
• تقویت دیپلماسی فرهنگی.

او همچنین به تحریم‌ها و محدودیت‌های بانکی به عنوان مانعی بزرگ بر سر راه خریداران خارجی اشاره می‌کند و خواستار ایجاد مراکز پشتیبانی برای حفظ و انتقال این میراث فرهنگی به نسل‌های آینده است.

اتحادیه صنایع دستی: مشکل اصلی، ضعف صادرات و حمایت دولتی است

در مقابل این دیدگاه‌ها، مجدالدین تاج، رئیس اتحادیه صنایع دستی اصفهان، وجود «مافیای هنر» را رد می‌کند و مشکل اصلی را در ضعف صادرات، نبود حمایت‌های دولتی و کمبود تسهیل‌گری می‌داند.

وی تاکید می‌کند که بسیاری از هنرمندان حاضرند آثارشان را ارزان بفروشند، زیرا بازار داخلی ضعیف شده است. تاج تفاوت بین بازرگان و دلال را توضیح می‌دهد و معتقد است که دلالی و سوءاستفاده، مشکل اصلی هنرمندان نیست، بلکه ضعف در زیرساخت‌های حمایتی مانند بیمه، معافیت‌های مالیاتی و تسهیلات بانکی به تولید و فروش لطمه زده است.

راهکارهای پیشنهادی رئیس اتحادیه:

• برندسازی و بازاریابی حرفه‌ای: حرکت به سمت صادرات قدرتمند و شناساندن محصولات در بازارهای جهانی.
• حذف موانع صادرات: دولت باید موانع صادرات را حذف و به تسهیل‌گری بپردازد.
• قیمت‌گذاری مشخص: نبود قیمت مشخص برای آثار هنری باعث آسیب دیدن هنرمندان توسط واسطه‌ها می‌شود.
• تقسیم وظایف: تولیدکننده باید بر تولید تمرکز کند و فروش و صادرات را به بازرگانان حرفه‌ای بسپارد.

تاج اظهار داشت که اگر اختیار کامل داشت، اولویت نخست را بر حذف موانع صادرات، از جمله مشکلات مربوط به ماده ۳۷ آیین‌نامه صادرات، می‌گذاشت تا هنرمندان بتوانند راحت‌تر و مستقیم محصولات خود را صادر کنند.

اصفهان: دومین شهر جهانی صنایع دستی

اصفهان با ۱۹۶ رشته صنایع دستی، به عنوان دومین شهر جهانی صنایع دستی در جهان شناخته شده است. از ۶۰۲ رشته صنایع دستی شناسایی شده در دنیا، ۲۹۹ مورد مربوط به ایران و از این تعداد، ۱۹۶ رشته متعلق به استان اصفهان است.

این روایت‌های سه‌گانه نشان می‌دهد که بحران صنایع دستی اصفهان، شبکه‌ای از عوامل ساختاری و اقتصادی است. از یک سو، هنرمندان از نفوذ مافیا و فشار معیشتی سخن می‌گویند و از سوی دیگر، اتحادیه ریشه مشکل را در ضعف صادرات و نبود حمایت دولتی می‌بیند. آنچه در تمام این روایت‌ها مشترک است، نبود سیاست‌گذاری مؤثر، گسست میان تولیدکننده و بازار جهانی و فرسایش انگیزه در نسل جدید هنرمندان است. اگر این شکاف‌ها پر نشود، میراث هنری اصفهان به سمت فراموشی خواهد رفت و فرصت‌های اقتصادی بی‌بدیلی که می‌تواند با نفت برابری کند، نیز از دست خواهد رفت.