نقش محوری زنان در توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر: از سیاست‌گذاری تا اجرا

اهمیت فزاینده انرژی‌های تجدیدپذیر

انرژی‌های تجدیدپذیر به دلیل پایداری و کاهش اثرات زیست‌محیطی، در دهه‌های اخیر به کانون توجه جهانی تبدیل شده‌اند. بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر (IRENA) در سال ۲۰۲۳، سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در تولید برق جهانی به حدود ۳۰ درصد رسیده است که نسبت به سال ۲۰۱۵ با ۱۹.۳ درصد، رشد قابل‌توجهی را نشان می‌دهد. این رشد نتیجه سرمایه‌گذاری‌های کلان در فناوری‌های خورشیدی، بادی و برق‌آبی، همراه با سیاست‌های جهانی برای کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی است.

با این حال، تحقق اهداف توافق پاریس برای محدود کردن گرمایش جهانی به ۱.۵ درجه سانتی‌گراد، نیازمند مشارکت گسترده‌تر همه اقشار جامعه، به‌ویژه زنان، در این حوزه است. گزارش سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۲ نشان می‌دهد که حضور زنان در مدیریت منابع طبیعی و انرژی، به نتایج بهتر اقتصادی و زیست‌محیطی منجر شده است.

نقش محوری زنان در توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر

سیاست‌گذاری و رهبری

زنان در نقش‌های سیاست‌گذاری و مدیریتی می‌توانند جهت‌گیری‌های استراتژیک صنعت انرژی را به سمت پایداری هدایت کنند. در ایران، تلاش‌هایی برای افزایش حضور زنان در این حوزه آغاز شده است. پروژه‌های توسعه انرژی خورشیدی در مناطق محروم مانند سیستان و بلوچستان، با مشارکت زنان در سیاست‌گذاری‌های محلی، به نتایج مثبتی در توانمندسازی جوامع منجر شده است.

در سطح جهانی، کشورهایی مانند سوئد و آلمان شاهد حضور پررنگ زنان در شوراهای سیاست‌گذاری انرژی هستند. گزارش IRENA در سال ۲۰۲۱ نشان می‌دهد کشورهایی با حضور بیشتر زنان در تصمیم‌گیری‌های انرژی، سیاست‌های جامع‌تری برای کاهش انتشار کربن اجرا کرده‌اند.

اجرا و نوآوری

زنان در اجرای پروژه‌های انرژی تجدیدپذیر، به‌ویژه در سطح محلی، نقش مهمی ایفا می‌کنند. در ایران، پروژه تولید برق خورشیدی در سواحل مکران نمونه‌ای برجسته از این مشارکت است؛ جایی که زنان با یادگیری مهارت‌های فنی، به تولید انرژی پاک و ایجاد درآمد پایدار کمک کرده‌اند.

در آفریقا، برنامه «روشن‌سازی آفریقا» در کنیا با مشارکت زنان روستایی، بیش از ۱۰ میلیون نفر را به برق خورشیدی متصل کرده است. گزارش بانک جهانی (۲۰۲۱) نشان می‌دهد که مشارکت زنان در پروژه‌های انرژی تجدیدپذیر، نرخ موفقیت این پروژه‌ها را تا ۲۰ درصد افزایش داده است.

آموزش و فرهنگ‌سازی

زنان به‌عنوان مربیان و فرهنگ‌سازان، نقش مهمی در ترویج استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر دارند. این برنامه‌ها شامل دوره‌های آموزشی برای نصب پنل‌های خورشیدی، مدیریت مصرف انرژی و آگاهی‌بخشی در جوامع محلی است.

در بنگلادش، برنامه «خواهران خورشیدی» تاکنون بیش از پنج هزار زن را آموزش داده و به بیش از ۲ میلیون نفر دسترسی به انرژی پاک فراهم کرده است.

چالش‌های پیش روی زنان در حوزه انرژی

با وجود پیشرفت‌ها، زنان در مسیر مشارکت در توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر با موانع متعددی مواجه‌اند:

• دسترسی محدود به مدیریت: گزارش IRENA در سال ۲۰۲۱ نشان می‌دهد که تنها ۳۲ درصد از مشاغل ارشد در صنعت انرژی‌های تجدیدپذیر در اختیار زنان است.
• کاستی آموزش‌های فنی: در بسیاری از مناطق، به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه، زنان به آموزش‌های تخصصی در زمینه فناوری‌های تجدیدپذیر دسترسی ندارند.
• هنجارهای فرهنگی: در برخی جوامع، هنجارهای سنتی، حضور زنان در نقش‌های فنی و مدیریتی را محدود می‌کند.
• کمبود زیرساخت‌ها: نبود زیرساخت‌های اولیه مانند دسترسی به برق یا آب در مناطق محروم، مشارکت زنان را دشوار می‌کند.

راهکارهای تقویت مشارکت زنان

برای غلبه بر این چالش‌ها و تقویت نقش زنان در توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، اقدامات زیر پیشنهاد می‌شود:

• آموزش و توانمندسازی: ایجاد برنامه‌های آموزشی تخصصی برای زنان در زمینه فناوری‌های تجدیدپذیر.
• سیاست‌های معطوف به رفع شکاف‌های جنسیتی: تدوین سیاست‌هایی برای افزایش حضور زنان در نقش‌های مدیریتی و تصمیم‌گیری، مانند قانون مگنا کارتای فیلیپین (۲۰۱۹) که حداقل ۴۰ درصد مشارکت زنان را الزامی می‌کند.
• سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها: توسعه زیرساخت‌های اولیه در مناطق محروم.
• شبکه‌سازی و حمایت: ایجاد شبکه‌های حرفه‌ای برای زنان فعال در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر.
• حمایت مالی: ارائه وام‌های کم‌بهره و کمک‌های مالی به زنان برای راه‌اندازی کسب‌وکارهای مرتبط.

نمونه‌های موفق جهانی و چشم‌انداز آینده

نمونه‌های متعددی از مشارکت موفق زنان در انرژی‌های تجدیدپذیر در سطح جهانی وجود دارد:

• هند: برنامه ملی انرژی خورشیدی با مشارکت زنان در تعاونی‌های روستایی، بیش از یکصد هزار خانوار را به برق خورشیدی متصل کرده است.
• آفریقای جنوبی: برنامه‌ریزی‌های جدید در مدیریت منابع آب و انرژی، مشارکت زنان را تا ۵۰ درصد افزایش داده است.
• کنیا: برنامه «روشن‌سازی آفریقا» با آموزش زنان برای توزیع و نصب پنل‌های خورشیدی، به توسعه اقتصادی و زیست‌محیطی مناطق روستایی کمک کرده است.

در ایران نیز پروژه‌های محلی مانند تولید برق خورشیدی در مکران و برنامه‌های آموزشی ساتبا، گام‌های اولیه‌ای برای توانمندسازی زنان هستند. با رفع موانع موجود، زنان می‌توانند پرچم‌دار تحول در صنعت انرژی پاک شوند و سرمایه‌گذاری در توانمندسازی آن‌ها، آینده‌ای سبزتر و عادلانه‌تر را برای ایران و جهان رقم خواهد زد.