رویان؛ پیشگام در درمان ناباروری و فناوری‌های نوین پزشکی در ایران

پروانه افشاریان، معاون پژوهش و فناوری پژوهشگاه رویان و مدیر گروه پژوهشی ژنتیک ناباروری، در آستانه چهل و پنجمین سالگرد تاسیس جهاد دانشگاهی، به تشریح دستاوردها و برنامه‌های آتی این نهاد علمی و پژوهشگاه رویان پرداخت. این گفت‌وگو، مروری جامع بر مسیر پیشرفت رویان از تولید علم تا کاربردی‌سازی و تجاری‌سازی دانش در حوزه‌های مختلف پزشکی و زیستی است.

مسیر تحول رویان: از دانش تا شرکت‌های دانش‌بنیان

پژوهشگاه رویان در طول ۳۴ سال فعالیت خود، سه دهه متمایز را پشت سر گذاشته است:

• دهه اول: تمرکز بر تولید علم و دانش در حوزه علوم تولید مثل.
• دهه دوم: کاربردی‌سازی علم، به‌ویژه در زمینه درمان ناباروری و ارتقای آن با بهره‌گیری از پژوهش‌های روز.
• دهه سوم: دستیابی به دانش فنی و آغاز تشکیل شرکت‌های دانش‌بنیان و اسپیناف توسط همکاران پژوهشگاه.

این رویکرد جهادی، رویان را قادر ساخته تا نه تنها در لبه دانش به تحقیق و پژوهش بپردازد، بلکه نتایج تحقیقات علمی را به مرحله نیمه‌صنعتی و تولید یا ارائه خدمات برساند. از جمله شرکت‌های اسپیناف دانش‌بنیان مرتبط با رویان می‌توان به «شرکت فناوری بن‌یاخته‌های رویان» در زمینه ذخیره‌سازی سلول‌های بنیادی خون بندناف و «شرکت دانش‌بنیان رویان زیست تک پژوه» در زمینه تحقیق و توسعه فرآورده‌های بیولوژیک اشاره کرد.

بومی‌سازی و نوآوری در ابزارهای مهندسی‌سازی

پژوهشگاه رویان در چشم‌انداز بلندمدت جهاد دانشگاهی، همواره به دنبال به سرانجام رساندن فعالیت‌هایی بوده که نیازمند پشتوانه علمی قوی هستند و پیش از این در دانشگاه‌ها به مرحله خدمت یا نتیجه نرسیده بودند.

یکی از برجسته‌ترین دستاوردها، بومی‌سازی درمان ناباروری در دهه ۷۰ بود که منجر به ایجاد بیش از ۱۰۰ مرکز درمان ناباروری در کشور شد. رویان همچنین در زمینه سلول‌های بنیادی و همانندسازی پیشگام بوده و اکنون در حال برنامه‌ریزی برای ژن‌درمانی، سلول‌درمانی پیشرفته و مهندسی بافت است. این پژوهشگاه با هدف بومی‌سازی ابزارهای مهندسی‌سازی مانند مواد و محلول‌های مورد نیاز برای درمان ناباروری که وابستگی کامل به خارج از کشور دارند، تجربیات علمی خود را در اختیار شرکت‌های تولیدکننده قرار داده است.

دستاوردها و ابتکارات اخیر

در یک سال اخیر، پژوهشگاه رویان دستاوردهای مهمی داشته است:

• تولید خمیر واکسن‌مانند در بخش دامپروری برای جلوگیری از اسهال گوساله‌ها و کاهش نیاز به آنتی‌بیوتیک‌های انسانی.
• بومی‌سازی ابزارآلات انتقال جنین.
• تأسیس بانک‌های زیست‌پزشکی مانند بانک تخمدان انسانی.
• تولید محصولات بیوتک.
• ورود ۳ داروی سلول‌درمانی به فهرست دارویی کشور.
• تولید پوست یک و دو لایه با مجوز فروش از سازمان غذا و دارو (پوست یک لایه برای سوختگی درجه سه و پوست دو لایه برای زخم‌های مزمن مانند پای دیابتی).
• تولید زخم‌پوش آمیکر از کیسه آب جنین، قابل نگهداری در دمای اتاق برای سه سال.
• تولید محلول‌های مورد نیاز آزمایشگاه‌های جنین‌شناسی مراکز درمانی ناباروری.

پژوهشگاه رویان پرچم‌دار جهاد دانشگاهی در عرصه تحقیقات و درمان و به نوعی پایتخت پژوهش‌های سلولی کشور است.

برنامه‌های آتی و چشم‌انداز بین‌المللی

رویان برای ورود به ۳۵ سالگی خود و ۴۶ سالگی جهاد دانشگاهی، برنامه‌های بلندپروازانه‌ای دارد:

• ارائه خدمات درمانی ناباروری در سطح جهانی و جلوگیری از خروج زوج‌های نابارور ایرانی از کشور.
• جذب زوج‌های نابارور از سایر کشورها برای درمان در ایران با ارائه روش‌های کاملاً جدید.
• ارائه محصولات سلولی و زیستی جدید به جامعه.
• ثبت مرکز خودگردانی واحدهای جهاد دانشگاهی و اخذ مجوز مرکز و درمانگاه دیابت.

نقش رویان در کاهش مشکلات فرزندآوری و درمان بیماری‌های لاعلاج

پژوهشگاه رویان با افزایش مستمر روش‌های موجود در دنیا برای زوجین نابارور، نقش مهمی در مسائل جوانی جمعیت ایفا می‌کند. همچنین، طرح‌های سلول‌درمانی برای بیماری‌های لاعلاج آغاز شده که برخی به کارآزمایی بالینی رسیده‌اند و برخی آماده انتقال به صنعت هستند.

سهم مراکز دانشگاهی جهاد در حوزه ناباروری از بین ۱۰۰ مرکز، کمتر از ۱۰ درصد است اما بیش از ۵۰ درصد زوجین نابارور در سطح کشور توسط همین ۱۰ درصد درمان می‌شوند.

دستاوردها و اهمیت شتاب علمی

از دیگر دستاوردهای مهم جهاد دانشگاهی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ورود موفق به حوزه نفت و انرژی و ساخت مته دندانه‌ای.
• بومی‌سازی ۸۵ درصد قطعات صنعت مترو.
• تولید محصولات خاص مربوط به گاوها توسط پژوهشگاه ابن سینا.

تاکید رهبر انقلاب بر شتاب در پیشرفت علمی و فناوری، نشان‌دهنده اهمیت جبران خلأ ناشی از از دست دادن دانشمندان و لزوم حرکت با سرعت بیشتر در مسیر جانشین‌پروری علمی است تا پیشرفت کشور در علوم پیشرفته متوقف نشود.