کریدور زنگزور: محور تحولات ژئوپلیتیکی و اقتصادی در قفقاز جنوبی

نظم نوین در قفقاز و نقش کریدور زنگزور

اهمیت ژئواستراتژیک این کریدور با شتاب سیاسی تازه‌ای همراه شده است. نشست ابوظبی بین الهام علی‌اف و نیکول پاشینیان و پس از آن حضور رهبران دو کشور در کاخ سفید، نقطه عطفی در گفت‌وگوها میان طرفین است. میزبانی امارات و آمریکا از رهبران باکو و ایروان شاید بتواند بستری بی‌طرف و غیرهمسو با رقابت‌های تاریخی قدرت‌های بزرگ فراهم آورد. هرچند توافق نهایی هنوز حاصل نشده، اما هر دو بازیگر اراده خود را برای گفت‌وگوهای نتیجه‌محور نشان دادند.

در چنین شرایطی، کریدور زنگزور می‌تواند هم به عنوان سازوکار اعتمادساز و هم به عنوان منافع اقتصادی مشترک عمل کند. توسعه آن، مزایایی چون نوسازی زیرساخت‌ها، درآمدهای ترانزیتی و ادغام منطقه‌ای را به همراه دارد که قادر است زمینه را برای کاهش تنش‌ها هموار سازد. با این حال، پیشرفت این پروژه به حل مسائل مهمی چون تضمین‌های حقوقی، ملاحظات حاکمیتی، ترتیبات کنترل مرزی و نقش طرف‌های ثالث در تامین امنیت و نظارت وابسته است.

موفقیت کریدور همچنین به هم‌سویی منافع بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی بستگی دارد. ترکیه آشکارا از این طرح حمایت کرده و آن را محور ادغام جهان ترک ذیل «سازمان کشورهای ترک» می‌داند. روسیه که زمانی بازیگر اصلی میانجی‌گری پساجنگ بود، به دلیل درگیری در اوکراین نفوذ خود را از دست داده است. اتحادیه اروپا این کریدور را به عنوان ابزاری برای ثبات اقتصادی و تنوع راهبردی، سطح دیپلماسی خود قلمداد کرده و چین نیز با حفظ رویکرد عملگرایانه، به دنبال حفاظت از منافع تجاری و استمرار جریان‌های ترانزیت فرامرزی است.

از همین منظر کریدور زنگزور دیگر یک پروژه تئوریک زیرساختی نیست؛ بلکه به محوری راهبردی در نقطه تلاقی آشتی منطقه‌ای و بازآرایی جهانی بدل شده است. این کریدور، هم نماد عادی‌سازی روابط پس از منازعه و هم محرکی برای ادغام ژئواکونومیکی است و تأثیرات ژرفی بر قفقاز جنوبی و فراتر از آن دارد. اهمیت آن از مسائل دوجانبه فراتر می‌رود و بخشی از تغییر آرایش زنجیره‌های تامین و مسیرهای حمل‌ونقل در واکنش به فشارهای ژئوپلیتیکی است؛ از اختلال مسیرهای شمالی از طریق روسیه تا آسیب‌پذیری گلوگاه‌های دریایی مانند کانال سوئز. در این چشم‌انداز متغیر، قفقاز جنوبی در آستانه تبدیل‌شدن از یک منطقه ترانزیت صرف، به نقطه ثقل ژئوپلیتیکی است که در آن زیرساخت و دیپلماسی به طور مستقیم تلاقی می‌کنند.