خلع سلاح حزب‌الله؛ چالش بزرگ دولت جدید لبنان پس از جنگ ۲۰۲۴ و ترور نصرالله

پس از جنگ ویرانگر ۲۰۲۴ با اسرائیل و ترور حسن نصرالله، دولت جدید لبنان به رهبری جوزف عون و نواف سلام، تحت فشارهای بین‌المللی و با استناد به قطعنامه ۱۷۰۱ شورای امنیت، خلع سلاح حزب‌الله را در اولویت قرار داده است. این اقدام در شرایطی صورت می‌گیرد که ایران نیز پس از جنگ با اسرائیل تضعیف شده و حمایت‌هایش از حزب‌الله کاهش یافته است.

پیشینه حزب‌الله و قطعنامه‌های بین‌المللی

حزب‌الله در دهه ۱۹۸۰ در پاسخ به تهاجم اسرائیل به لبنان تأسیس شد و به تدریج به یک نیروی سیاسی-نظامی قدرتمند تبدیل گشت. با وجود توافق طائف (۱۹۸۹) که خواستار خلع سلاح همه شبه‌نظامیان بود، حزب‌الله به بهانه مقاومت در برابر اشغال اسرائیل، سلاح خود را حفظ کرد. قطعنامه‌های ۱۵۵۹ (۲۰۰۴) و ۱۷۰۱ (۲۰۰۶) شورای امنیت نیز صراحتاً خواستار خلع سلاح حزب‌الله شدند، اما به دلیل نفوذ سیاسی این گروه و حمایت‌های ایران و سوریه، اجرایی نشدند.

جنگ ۳۳ روزه ۲۰۰۶ بین حزب‌الله و اسرائیل، که با قطعنامه ۱۷۰۱ پایان یافت، موقعیت حزب‌الله را به عنوان نیروی مقاوم تقویت کرد، اما نتوانست خلع سلاح آن را تضمین کند. سید حسن نصرالله، رهبر وقت حزب‌الله، خلع سلاح را تا زمان تشکیل یک دولت قوی در لبنان رد می‌کرد.

پیامدهای جنگ ۲۰۲۴ و تحولات منطقه‌ای

جنگ ۱۴ ماهه ۲۰۲۴ با اسرائیل، که در ۲۷ نوامبر ۲۰۲۴ با آتش‌بسی شکننده به پایان رسید، چالش‌های سختی را برای حزب‌الله به همراه داشت. این جنگ منجر به ترور نصرالله و دیگر رهبران ارشد، تخریب ۵۰ تا ۷۰ درصد از زرادخانه موشکی، و آوارگی بیش از یک میلیون نفر شد. علاوه بر این، سقوط رژیم بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴، مسیر اصلی تأمین تسلیحات به حزب‌الله را مختل کرد. این تحولات، همراه با انتخاب جوزف عون به عنوان رئیس‌جمهور در ژانویه ۲۰۲۵، زمینه را برای فشارهای جدید به منظور خلع سلاح فراهم آورد.

دلایل پیگیری خلع سلاح توسط دولت جدید لبنان

• فشارهای بین‌المللی: آمریکا، با هدایت فرستاده ویژه مورگان اورتاگوس و سفیر تام باراک، فشار بر دولت لبنان را برای اجرای قطعنامه ۱۷۰۱ افزایش داده و خلع سلاح حزب‌الله را شرط دریافت کمک‌های بین‌المللی، از جمله بازسازی اقتصاد لبنان، قرار داده است. این فشارها پس از جنگ ایران و اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵، که به تضعیف ایران و کاهش حمایت مالی و تسلیحاتی از حزب‌الله منجر شد، شدت گرفت.
• تضعیف حزب‌الله: جنگ ۲۰۲۴ و ترور سید حسن نصرالله، موقعیت حزب‌الله را با چالش مواجه کرد. این وضعیت به دولت جدید، که پس از دو سال خلأ سیاسی تشکیل شد، فرصتی برای پیگیری خلع سلاح داد.
• نیاز به بازسازی و ثبات: لبنان با بحران اقتصادی شدیدی مواجه است که ۸۰ درصد جمعیت را به زیر خط فقر کشانده است. رئیس‌جمهور جوزف عون و نخست‌وزیر نواف سلام خلع سلاح حزب‌الله را پیش‌نیاز دریافت کمک‌های بین‌المللی و بازسازی کشور می‌دانند. عون اعلام کرده که انحصار سلاح باید در اختیار ارتش باشد، و سلام گزارش داده که ارتش بیش از ۵۰۰ پایگاه نظامی حزب‌الله در جنوب رودخانه لیتانی را تخریب کرده است.
• تغییرات منطقه‌ای: سقوط بشار اسد و چالش‌های ایران پس از جنگ با اسرائیل، حزب‌الله را از حمایت‌های کلیدی محروم کرده است. مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا، که با تهدیدات نظامی ترامپ همراه است، ممکن است ایران را وادار به کاهش حمایت از حزب‌الله کند، که این امر به دولت لبنان انگیزه داده تا خلع سلاح را با جدیت دنبال کند.

واکنش حزب‌الله به طرح خلع سلاح

حزب‌الله تصمیم کابینه لبنان برای خلع سلاح را «گناهی بزرگ» خوانده و اعلام کرده که آن را «به‌عنوان چیزی که وجود ندارد» تلقی خواهد کرد. نعیم قاسم، رهبر جدید حزب‌الله، در سخنرانی ۵ اوت ۲۰۲۵ تأکید کرد که این گروه تا زمان خروج کامل اسرائیل از خاک لبنان، توقف حملات، و آزادی زندانیان لبنانی، سلاح خود را حفظ خواهد کرد. او خلع سلاح را به «دفاع استراتژیک لبنان» مشروط کرد و گفت که حزب‌الله آماده مذاکره در مورد استراتژی دفاعی ملی است، اما نه تسلیم.

حزب‌الله کمپین تبلیغاتی تحت عنوان «ما سلاح خود را تسلیم نمی‌کنیم» راه‌اندازی کرده و با توزیع شیرینی و میوه در مراسم عاشورا، پیام‌های طنزآمیزی مانند «سلاح نمی‌دهیم، هندوانه بگیرید» منتشر کرده است. این اقدامات تلاشی برای حفظ حمایت مردمی، به‌ویژه در میان جامعه شیعه، و نمایش اعتماد به نفس در برابر فشارهای داخلی و خارجی است.

این گروه احتمال درگیری نظامی با ارتش لبنان را رد کرده و نماینده آن، علی عمار، بر «همکاری و تفاهم» با ارتش تأکید کرده است. تحلیلگران معتقدند که حزب‌الله از درگیری داخلی اجتناب می‌کند، زیرا می‌داند اکثریت لبنانی‌ها در چنین سناریویی از ارتش حمایت خواهند کرد.

در همین راستا، حزب‌الله تهدید کرده که در صورت فشار بیشتر، وزرای خود و متحدانش از جنبش امل را از کابینه خارج کرده و با تحریک هوادارانش، کار پارلمان را مختل کند. چهار وزیر شیعه پیش از تصمیم کابینه برای خلع سلاح، جلسه را ترک کردند تا اعتراض خود را نشان دهند. این اقدام نشان‌دهنده تلاش حزب‌الله برای حفظ نفوذ سیاسی بدون توسل به خشونت است.

در مجموع، خلع سلاح حزب‌الله پس از ترور حسن نصرالله و جنگ ایران و اسرائیل به یکی از چالش‌های اصلی دولت جدید لبنان تبدیل شده است. تضعیف نظامی و سیاسی حزب‌الله، همراه با فشارهای آمریکا و نیاز به بازسازی اقتصادی، دولت جوزف عون را به اجرای قطعنامه ۱۷۰۱ و خلع سلاح این گروه سوق داده است. با این حال، حزب‌الله با رد قاطعانه خلع سلاح، استفاده از کمپین‌های تبلیغاتی، و تهدید به اقدامات سیاسی، مقاومت نشان داده است. نقض مکرر آتش‌بس توسط اسرائیل، که تا ۸ مه ۲۰۲۵ بیش از ۱۱۰۰ مورد گزارش شده، موضع حزب‌الله را برای حفظ سلاح تقویت کرده است.