توافق تاریخی ارمنستان و آذربایجان در کاخ سفید: دالان زنگزور و ریشه‌های مناقشه قره‌باغ

ریشه‌های تاریخی؛ جدایی قره‌باغ از ایران

درگیری‌های میان ارمنستان و آذربایجان ریشه در منطقه «ناگورنو قره‌باغ» یا «قره‌باغ کوهستانی» دارد. این منطقه که در اصل از ایالات ایران قدیم بوده و از دوره صفویه تا پیش از جدایی آن طبق عهدنامه گلستان، بخشی از تقسیمات سیاسی ایران به شمار می‌رفت.

در پی جنگ‌های ایران و امپراتوری روسیه در دوران قاجاریه، در تاریخ ۲۴ اکتبر ۱۸۱۳ (۲ آبان ۱۱۹۲ شمسی)، «عهدنامه گلستان» به امضا رسید. طبق این عهدنامه، شماری از مناطق و ایالات ایران از جمله گنجه و قره‌باغ از ایران جدا و به روسیه واگذار شدند.

پیش از عهدنامه گلستان، مقدمات این جدایی با «عهدنامه کورک‌چای» در ۱۴ مه ۱۸۰۵ (۲۴ اردیبهشت ۱۱۸۴ شمسی) فراهم شده بود. این عهدنامه میان «پاول سیسانوف»، فرمانده نیروهای روسی، و «ابراهیم خلیل خان جوانشیر»، خان خانات قره‌باغ، به امضا رسید و طی آن، خانات قره‌باغ تحت‌الحمایگی امپراتوری روسیه درآمد.

قره‌باغ پس از انقلاب روسیه

با فروپاشی امپراتوری نیکلای دوم و شکل‌گیری انقلاب روسیه در سال ۱۹۱۷، دولت‌های مستقلی در قفقاز ظهور کردند. این امر به رقابتی شدید برای تسلط بر قره‌باغ منجر شد و اختلافات مرزی، قومیتی و تاریخی در کوهستان زنگزور و نخجوان، درگیری‌های شدیدی را میان جمهوری اول ارمنستان و جمهوری دموکراتیک آذربایجان از سال ۱۹۱۸ تا ۱۹۲۰ رقم زد.

پس از فروپاشی امپراتوری روسیه، ارمنی‌ها در سال ۱۹۱۸ نخستین دولت ارمنی را در ایروان تشکیل دادند. همزمان، در ۲۸ مه ۱۹۱۸ (۶ خرداد ۱۲۹۷ شمسی)، «جمهوری دموکراتیک آذربایجان» نیز شکل گرفت. این جمهوری‌ها به دلیل اختلافات عمیق مرزی و قومیتی، به ویژه در مناطق کوهستانی قره‌باغ و زنگزور، وارد درگیری‌های نظامی شدند.

قره‌باغ در دوران اتحاد جماهیر شوروی

در سال ۱۹۲۰، ارتش سرخ شوروی به قفقاز حمله کرد و جمهوری‌های منطقه را مجبور به پیوستن به اتحاد جماهیر شوروی کرد. مناطق مورد مناقشه، از جمله قره‌باغ، تحت کنترل شوروی قرار گرفتند، اما همچنان کانون مناقشات و درگیری‌های قومیتی باقی ماندند.

ارتش سرخ از ۲۷ مارس تا ۱۱ آوریل ۱۹۲۰ به آذربایجان حمله کرد و با انحلال جمهوری خلق آذربایجان، «جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی» را تشکیل داد. همچنین، با یورش به ارمنستان از سپتامبر تا نوامبر، جمهوری نخست ارمنستان را منحل و «جمهوری سوسیالیستی ارمنستان شوروی» را شکل داد. این جمهوری‌های تازه تأسیس، بخشی از سرزمین‌های فتح شده توسط ارتش سرخ بودند که به اتحادیه جماهیر شوروی پیوستند.

جنگ اول قره‌باغ (۱۹۸۸-۱۹۹۴)

در دوران زمامداری ژوزف استالین، رهبر اتحاد جماهیر شوروی، تصمیم به ایجاد ایالت خودمختار ناگورنو قره‌باغ در زمره جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی گرفته شد که همین امر موجب بروز اختلافات شد. ارمنی‌های قره‌باغ در دهه‌های بعدی تمایل شدیدی برای اتحاد مجدد با جمهوری ارمنستان داشتند که البته موفق نشدند.

این اختلافات سرانجام به درگیری‌هایی منجر شد که از فوریه ۱۹۸۸ (سال‌های پایانی اتحاد جماهیر شوروی) تا مارس ۱۹۹۴ (پس از فروپاشی شوروی) ادامه یافت و به «جنگ اول ناگورنو قره‌باغ» معروف است.

• ۱۲ ژوئن ۱۹۸۸: نمایندگان شورای قره‌باغ، قره‌باغ را جزئی از جمهوری ارمنستان اعلام کردند.
• ۱۵ ژوئن ۱۹۸۸: پارلمان ارمنستان نیز این تصمیم را با استناد به ماده ۷۰ قانون اساسی اتحاد جماهیر شوروی که حق خودمختاری ملت‌ها را به رسمیت می‌شناخت، تأیید کرد.
• مخالفت آذربایجان: جمهوری آذربایجان این تصمیم را نپذیرفت.

با استقلال ارمنستان و آذربایجان در تابستان ۱۹۹۱، این اختلافات از یک دعوای داخلی به مناقشه‌ای میان دو کشور مستقل تبدیل شد.

اوج جنگ به اوایل سال ۱۹۹۲ بازمی‌گردد؛ زمانی که ترکیه به کمک جمهوری آذربایجان آمد و نیروهایی را برای مبارزه اعزام کرد و به قطع تمامی مسیرهای ترانزیتی به ارمنستان، از جمله کمک‌های بشردوستانه، کمک کرد. با این حال، در اوایل سال ۱۹۹۳، نیروهای ارمنستان توانستند هفت منطقه متعلق به آذربایجان را که در اطراف قره‌باغ قرار داشتند، تصرف کنند.

در نهایت، آتش‌بس سال ۱۹۹۴ منجر به باقی ماندن قره‌باغ در اشغال ارمنستان شد، هرچند آذربایجان همچنان مدعی این منطقه بود.

جنگ دوم قره‌باغ (۲۰۲۰)

جنگ دوم قره‌باغ در سال ۲۰۲۰ در منطقه مورد مناقشه قره‌باغ کوهستانی و سرزمین‌های اطراف آن آغاز شد. این جنگ ۴۴ روز به طول انجامید و این بار با پیروزی آذربایجان به پایان رسید.

• ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۰ (۶ مهر ۱۳۹۹): درگیری‌ها در منطقه قره‌باغ آغاز شد و دو طرف یکدیگر را به آغاز آن متهم کردند.
• ۹ نوامبر ۲۰۲۰ (۱۹ آبان ۱۳۹۹): پس از ۴۴ روز نبرد سنگین و با میانجی‌گری روسیه، توافق صلحی میان الهام علی‌اف (رئیس‌جمهور آذربایجان)، نیکول پاشینیان (نخست‌وزیر ارمنستان) و ولادیمیر پوتین (رئیس‌جمهور روسیه) به امضا رسید.

مطابق بندهای این توافق، نیروهای ارمنستانی مجبور شدند تا اول دسامبر ۲۰۲۰ از مناطق اطراف قره‌باغ کوهستانی خارج شوند. همچنین، حدود ۲۰۰۰ نیروی حافظ صلح روسیه تحت فرماندهی «رستم مرادف» برای دست‌کم ۵ سال برای حفظ امنیت دالان لاچین (واقع در میان قره‌باغ کوهستانی و ارمنستان) مستقر شدند.

دالان زنگزور: «مسیر ترامپ برای صلح»

بخشی از توافق پس از جنگ دوم قره‌باغ تصریح می‌دارد که ارمنستان باید ایمنی حمل‌ونقل ارتباطی میان نخجوان آذربایجان و سرزمین اصلی آذربایجان را تضمین کند. این منطقه خودمختار توسط خاک ارمنستان از سرزمین اصلی آذربایجان جدا شده است.

اکنون، با توافقی که روز جمعه میان رئیس‌جمهور آذربایجان و نخست‌وزیر ارمنستان در حضور ترامپ به امضا رسید، قرار است کریدور زنگزور در خاک ارمنستان ایجاد شود. این کریدور مسیری ارتباطی میان آذربایجان و نخجوان فراهم خواهد کرد و قرار است «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» نامگذاری شود.