تحقیق دانشگاهی: تنها ۲ درصد مازندران برای دفن بهداشتی زباله مناسب است

چالش مدیریت پسماند در مازندران

مدیریت پسماندهای جامد یکی از بزرگترین مشکلات پیش روی برنامه‌ریزان شهری در سراسر جهان است. در استان‌های شمالی ایران، به ویژه مازندران، دفع ایمن زباله‌های شهری به یک بحران زیست‌محیطی تبدیل شده است. دفن بهداشتی زباله، به معنای دفن کنترل‌شده در زمین، در صورت ترکیب با سایر روش‌های مدیریتی، جامع‌ترین راهکار محسوب می‌شود.

انتخاب مکان مناسب برای دفن بهداشتی زباله، اولین و مهم‌ترین گام در این فرآیند است. سامانه‌های اطلاعات مکانی (GIS) به عنوان ابزاری رایج و کارآمد برای شناسایی و انتخاب این مکان‌ها شناخته می‌شوند.

روش‌شناسی پژوهش

در این تحقیق، استادان دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل، یاسمن امیرسلیمانی، عزیر عابسی و یاسر ابراهیمان، با تلفیق GIS و مدل‌های تصمیم‌گیری چند معیاره، محدودیت‌های موجود برای دفن بهداشتی زباله‌های شهری در مازندران را بر اساس قوانین سازمان حفاظت محیط زیست ایران ارزیابی کردند.

این پژوهش از نرم‌افزار ArcGIS 10.4.1 برای ایجاد پایگاه داده‌ها، تحلیل‌های مکانی و هم‌پوشانی لایه‌های اطلاعاتی بهره برده است. همچنین، از مدل تحلیل سلسله مراتبی (AHP) و نرم‌افزار Expert Choice برای محاسبه وزن معیارها استفاده شده است.

عوامل تأثیرگذار در مکان‌یابی

بر اساس قوانین سازمان حفاظت محیط زیست ایران، معیارهای زیر برای مکان‌یابی محل‌های دفن پسماندهای شهری استخراج و مورد بررسی قرار گرفتند:

• شیب زمین
• فاصله از گسل‌ها
• فاصله از سیلاب‌دشت‌ها
• فاصله از دریا، رودخانه‌ها، تالاب‌ها و دریاچه‌ها
• فاصله از چاه‌های آب شرب و عمق آب زیرزمینی
• فاصله از مناطق حفاظت‌شده محیط زیست
• فاصله از مناطق شهری و روستایی
• فاصله از مراکز آموزشی و درمانی
• فاصله از مراکز تاریخی و باستانی
• فاصله از فرودگاه‌های محلی و بین‌المللی
• فاصله از صنایع و دسترسی به جاده‌ها

پس از تولید نقشه‌های معیار در محیط GIS و محاسبه وزن نسبی آن‌ها با روش AHP، محدوده‌های مناسب برای دفن زباله در استان مازندران شناسایی و طبقه‌بندی شدند.

نتایج و یافته‌های کلیدی

نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که بخش عمده‌ای از مساحت استان مازندران برای دفن زباله نامناسب است:

• ۶۸ درصد (معادل ۶,۱۵۶ کیلومترمربع) از مساحت استان، جزو مناطق ممنوعه برای دفن زباله محسوب می‌شود.
• تنها ۳۲ درصد از کل مساحت استان، شرایط اولیه برای دفن بهداشتی زباله‌های شهری را داراست.

مناطق مجاز اولیه بر اساس فاصله مطلوب از عوارض مورد نظر، به سه دسته تقسیم‌بندی شده‌اند:

در نهایت، بررسی مقایسه‌ای نتایج نشان می‌دهد که تنها ۲ درصد از مساحت کل استان مازندران دارای شرایط بهینه برای دفن بهداشتی زباله است. این امر مازندران را به یکی از مناطق بسیار خاص کشور با محدودیت‌های بالا برای دفن زباله‌های شهری تبدیل کرده است.

بحران پسماند و پیامدهای آن

معضل زباله در دو دهه اخیر در شمال کشور، به ویژه مازندران، عمیق‌تر شده است. جانمایی نامطلوب مکان‌های دفن زباله در سه دهه گذشته، مساحت عرصه‌های دپوی زباله در مازندران را به حدود ۲۰۰ هکتار رسانده که عمدتاً در دل جنگل‌ها قرار دارند.

دپوی زباله‌ها و آلودگی خاک تنها چالش نیست؛ نفوذ شیرابه‌ها به عمق زمین و آب‌های زیرزمینی، تهدیدی جدی برای سلامت ساکنان و محصولات کشاورزی منطقه است.

شهرهای مازندران به گونه‌ای گسترش یافته‌اند که جنگل، کوه، دشت و مرتع، بخشی از بافت شهری و روستایی را تشکیل می‌دهند و تمامی این اراضی در معرض تهدید زباله‌ها قرار دارند. این معضل در برخی مناطق به بحرانی چندوجهی تبدیل شده و بیشترین آسیب را به جنگل‌های مازندران وارد کرده است. سایت‌های دپوی زباله در شهرهایی نظیر آمل، بابل، بابلسر، نوشهر، نور و گلوگاه تا رامسر، تهدیدی جدی برای عرصه‌های طبیعی محسوب می‌شوند.

کارشناسان معتقدند یکی از دلایل اصلی طولانی شدن طرح‌های ساماندهی پسماند در مازندران، رویکرد شهرستانی در این زمینه است که منجر به تخصیص قطره‌چکانی اعتبارات دولتی و به تعویق افتادن افتتاح طرح‌ها می‌شود.

راهکارهای آینده و امیدها

با وجود گام‌های مثبت برداشته شده در سال‌های اخیر، بسیاری از طرح‌های ساماندهی زباله در مازندران به سرانجام مؤثری نرسیده‌اند. نیروگاه زباله‌سوز نوشهر با چالش و تعطیلی مواجه شد و کارخانه کمپوست تنکابن از معدود موارد موفق بوده است. فرآیند تخریب اراضی طبیعی همچنان ادامه دارد و توقف انتقال زباله به سایت‌های دپو نیز عمدتاً ناکام مانده است.

تنها نقطه امیدبخش اخیر، مربوط به سایت زباله انجیل‌سی بابل است که پس از سال‌ها پیگیری دوستداران محیط زیست و حکم قطعی دادگاه تجدید نظر استان، ورود زباله به این سایت ممنوع شده و اقداماتی برای بهبود وضعیت در این منطقه جنگلی در حال انجام است.

نتایج این تحقیق دانشگاهی نشان می‌دهد که ترکیب GIS و AHP می‌تواند به عنوان روشی مناسب برای مکان‌یابی محل‌های دفن زباله‌های شهری، با اعمال معیارهای حذفی و اولویت‌بندی ذکر شده در قوانین زیست‌محیطی کشور، مورد استفاده قرار گیرد.