نقش حیاتی سواد سلامت الکترونیک در مدیریت دیابت نوع ۲ در ایران

اهمیت سلامت الکترونیک در ایران

با وجود افزایش کاربران اینترنت و ضریب نفوذ گوشی‌های هوشمند، اینترنت هنوز نقش پررنگی در ارائه خدمات بهداشتی درمانی در ایران ندارد. یکی از موانع اصلی، عدم برخورداری از سواد سلامت الکترونیک است که به معنای توانایی فرد در جستجو، یافتن، درک، ارزیابی و به‌کارگیری اطلاعات سلامت از منابع الکترونیکی تعریف می‌شود.

سواد سلامت الکترونیک شامل شش مهارت اساسی است:

• سواد سنتی (تحصیلات)
• سواد سلامت
• سواد اطلاعاتی
• سواد علمی
• سواد رسانه‌ای
• سواد رایانه

این سواد به شدت تحت تأثیر عوامل اجتماعی-فرهنگی، اقتصادی و رفتاری قرار دارد. تجربه همه‌گیری کووید-۱۹ نشان داد که سلامت الکترونیک نه یک رویکرد اختیاری، بلکه راهی ضروری، ایمن و مؤثر برای ارائه خدمات مراقبتی، به‌ویژه در مواقع بحران است.

ابزار سنجش سواد سلامت الکترونیک در دیابت

برای ارزیابی دقیق‌تر سواد سلامت الکترونیک در بیماران دیابتی، نیاز به ابزارهای تخصصی است. اخیراً ابزاری با عنوان «مقیاس سواد سلامت الکترونیک مختص شرایط دیابت» در کره جنوبی طراحی شده است. مطالعه دکتر پیمانی و همکارانش در گام نخست به ترجمه و بومی‌سازی این ابزار به زبان فارسی پرداخت که روایی و پایایی آن را تأیید کرد.

در گام بعدی، این مطالعه با استفاده از ابزار بومی‌سازی شده، به بررسی موارد زیر پرداخت:

• سطح سواد سلامت الکترونیک بیماران دیابتی
• عوامل مرتبط با آن
• رفتار جستجوی آنلاین اطلاعات دیابت
• رفتارهای مرتبط با سلامت (خودمراقبتی و پایبندی دارویی) در بیماران دیابت نوع ۲

فرضیه اصلی این بود که سواد سلامت الکترونیک و ارتباط بیمار-پزشک می‌تواند نقش تقویت‌کننده‌ای در رابطه بین جستجوی آنلاین اطلاعات و رفتارهای خودمراقبتی ایفا کند.

یافته‌های کلیدی مطالعه

این مطالعه بر روی نمونه‌ای شامل ۱۱۴۳ بیمار دیابتی با میانگین سنی ۵۸.۸ سال انجام شد. نتایج حاکی از نکات مهمی بود:

• دسترسی به اینترنت: ۷۰ درصد بیماران همیشه یا غالباً به اینترنت دسترسی داشتند.
• جستجوی آنلاین: حدود ۶۰ درصد از بیماران رفتار جستجوی آنلاین اطلاعات در زمینه دیابت را گزارش کردند.
• سطح سواد سلامت الکترونیک: میانگین نمره پرسشنامه نشان‌دهنده پایین بودن سطح این سواد در شرکت‌کنندگان بود.
• خودمراقبتی و پایبندی دارویی: میانگین نمره رفتارهای خودمراقبتی نشان‌دهنده خودمراقبتی قابل قبول و وجود پایبندی دارویی در بیماران بود.

عوامل مرتبط با سواد سلامت الکترونیک

نتایج نشان داد که عوامل زیر با سطح سواد سلامت الکترونیک ارتباط معناداری دارند:

• جنسیت: زنان سطح سواد بالاتری داشتند.
• سن: افراد زیر ۶۵ سال سواد بالاتری داشتند.
• سطح تحصیلات: افراد با تحصیلات دیپلم و بالاتر، سواد بیشتری داشتند.
• وضعیت سلامت خودگزارش‌شده: وضعیت سلامت درک‌شده خوب با سواد بالاتر مرتبط بود.

ارتباط بین سواد سلامت الکترونیک و خودمراقبتی

همبستگی‌های بین متغیرها نشان داد که بیمارانی که اطلاعات دیابت را آنلاین جستجو کرده بودند، سطوح بالاتری از رفتارهای خودمراقبتی و پایبندی دارویی را گزارش کردند. همچنین، بین رفتارهای خودمراقبتی و پایبندی دارویی با سواد سلامت الکترونیک و ارتباط بیمار-پزشک، همبستگی مثبت و معناداری وجود داشت.

تحلیل چندمتغیره تأیید کرد که رفتار جستجوی آنلاین به طور قابل ملاحظه‌ای رفتارهای خودمراقبتی و پایبندی دارویی را پیش‌بینی می‌کند. علاوه بر این، سواد سلامت الکترونیک و ارتباط بیمار-پزشک، رابطه بین جستجوی آنلاین و رفتارهای خودمراقبتی را تقویت می‌کنند؛ به این معنی که بیماران با سواد سلامت الکترونیک بالا و ارتباط مؤثر با پزشک، در صورت جستجوی آنلاین اطلاعات، احتمال بیشتری برای کسب نمرات بالاتر در خودمراقبتی و پایبندی دارویی داشتند.

نتیجه‌گیری و توصیه‌ها

سواد سلامت الکترونیک برای مدیریت مؤثر دیابت و دستیابی به نتایج سلامت بهتر، ضروری است. این مطالعه ابزار «مقیاس سواد سلامت الکترونیک مختص شرایط دیابت» را به عنوان ابزاری معتبر برای فارسی‌زبانان تأیید می‌کند که می‌تواند در طراحی مداخلات سلامت دیجیتال مورد استفاده قرار گیرد.

با توجه به پایین بودن میانگین سطح سواد سلامت الکترونیک در بیماران دیابتی، توصیه‌های زیر ارائه می‌شود:

• آموزش و ارتقاء مهارت: ارائه‌دهندگان مراقبت باید بیماران را به بهبود سواد سلامت الکترونیک تشویق کرده و کارگاه‌های آموزشی برگزار کنند.
• معرفی منابع معتبر: معرفی منابع آنلاین معتبر و آموزش نحوه ارزیابی اعتبار اطلاعات به بیماران ضروری است.
• تقویت ارتباط بیمار-پزشک: پزشکان باید مهارت‌های ارتباط بیمارمحور را تقویت کرده، زمان کافی برای گوش دادن فعال اختصاص دهند و اطلاعات آنلاین بیماران را بررسی و اصلاح کنند.
• شخصی‌سازی آموزش: ارزیابی سطح سواد سلامت الکترونیک باید بخشی از فرآیند ویزیت باشد تا آموزش‌ها شخصی‌سازی شوند. برای بیماران مسن‌تر و کم‌سواد، استفاده از آموزش‌های ساده و کمک گرفتن از اعضای خانواده توصیه می‌شود.