چالش جانشینی شی جین‌پینگ: آینده چین و پیامدهای جهانی

میراث شی جین‌پینگ و چالش جانشینی

شی جین‌پینگ از سال ۲۰۱۲ که رهبری حزب کمونیست چین را بر عهده گرفت، با اقتدار جایگاه خود را تثبیت کرده است. او با برنامه‌های گسترده مبارزه با فساد، ساختار نخبگان حزب را بازسازی کرده، فعالیت‌های جامعه مدنی را تحت نظارت دقیق قرار داده و مخالفان را محدود کرده است. همچنین، ارتش چین را مدرن و نقش دولت در اقتصاد را تقویت کرده است. سیاست‌های او روابط چین با جهان را نیز متحول کرده؛ با اتخاذ رویکردی قاطع در سیاست خارجی، فعالیت‌های نظامی در تنگه تایوان را گسترش داده و حضور نظامی چین در دریای چین جنوبی را تقویت کرده است. دیپلمات‌های «گرگ جنگجو» را تشویق و سپس مدیریت کرده و روابط با روسیه را تعمیق بخشیده است.

با این حال، با نزدیک شدن شی به سال‌های پایانی رهبری، موضوع جانشینی از هم‌اکنون بر تصمیم‌گیری‌های سیاسی تاثیر می‌گذارد. رهبران چین به میراث خود اهمیت می‌دهند و تلاش می‌کنند جانشینانی را انتخاب کنند که سیاست‌هایشان را ادامه دهند. تجربه تاریخی نشان می‌دهد که رقابت بر سر جانشینی در چین گاهی به تصمیم‌گیری‌های چالش‌برانگیز در سیاست خارجی منجر شده است. خلأ ناشی از رهبری قدرتمند مانند شی، فرآیند جانشینی را پیچیده‌تر می‌کند و می‌تواند به رقابت‌های داخلی برای کسب قدرت و اختلاف بر سر آینده کشور منجر شود. چنین تحولاتی در دومین اقتصاد بزرگ جهان، به‌ویژه در شرایط حساس روابط با تایوان، می‌تواند پیامدهایی فراتر از مرزهای چین داشته باشد.

الگوی مائو و دنگ در انتخاب جانشین

از زمان تاسیس جمهوری خلق چین در سال ۱۹۴۹، تنها یکی از پنج رهبر پیش از شی جین‌پینگ با اراده خود به‌طور کامل از قدرت کناره‌گیری کرد. مائو تسه‌تونگ تا پایان عمر بر حزب و دولت حاکم بود. دنگ شیائوپینگ نیز حتی پس از واگذاری عناوین رسمی، نفوذ خود را بر تصمیمات کلیدی حزب حفظ کرد. تنها هو جینتائو بود که قدرت را به شکلی نسبتا منظم به شی واگذار کرد.

تمرکز شی جین‌پینگ بر سیاست قدرت نشان می‌دهد که فرآیند جانشینی او احتمالا از الگوی مائو و دنگ پیروی خواهد کرد؛ الگویی که در آن رهبران تلاش می‌کنند جانشینی را برگزینند که سیاست‌هایشان را ادامه دهد. شی ممکن است چالش اصلی را در یافتن فردی از میان هزاران کادر ارشد حزب کمونیست چین ببیند که باورهای سیاسی مشابهی با او داشته باشد. اما تاریخ نشان می‌دهد که انتخاب چنین فردی کافی نیست؛ جانشین شی باید در برابر دسیسه‌های رقبایی که کنار گذاشته شده‌اند، مقاومت کند.

ماجرای هوآ گوفنگ، جانشین مائو، عبرت‌آموز است. مائو در سال ۱۹۷۶، هوآ را به عنوان جانشین خود انتخاب کرد. مشکل هوآ این بود که او از کادرهای میانی حزب بود؛ فردی که مائو و متحدانش می‌توانستند او را کنترل کنند، نه شخصیتی که بتواند در برابر چالش‌های سیاسی دوام بیاورد. مائو یادداشتی برای هوآ نوشت که در آن آمده بود: «با تو در قدرت، خیالم راحت است.» اما حتی این حمایت برای حفظ هوآ کافی نبود و او به پشتیبانی ارتش نیاز داشت.

نقش ارتش آزادی‌بخش خلق در جانشینی

شی جین‌پینگ راه‌های متعددی برای تایید صلاحیت جانشین خود خواهد داشت، اما همان‌طور که ماجرای جانشینی مائو نشان می‌دهد، هیچ جنبه‌ای مهم‌تر از رابطه جانشین با ارتش نیست. برخی ناظران خارجی نقش ارتش آزادی‌بخش خلق (PLA) را در سیاست چین کم اهمیت می‌دانند، زیرا ارتش چین هرگز مستقیما قدرت سیاسی را در دست نگرفته است. با این حال، نبود حاکمیت مستقیم نظامی، قدرت پنهانی را که ارتش آزادی‌بخش خلق در سیاست چین اعمال می‌کند، مخفی می‌کند. ارتش چین با نفوذ غیرمستقیم خود، تعاملات میان تصمیم‌گیرندگان را شکل می‌دهد.

در رقابت‌های داخلی، ارتش به عنوان یک «پادشاه‌ساز» ضمنی عمل می‌کند، زیرا رهبران غیرنظامی تلاش می‌کنند با کنترل اهرم‌های ارتش، برتری خود را بر رقبا تضمین کنند. حمایت ارتش می‌تواند رهبری را در برابر چالش‌های غیرنظامی مصون نگه دارد. برای مثال، هو جینتائو تا حدی به دلیل نبود ارتباطات قوی با ارتش، از نظر سیاسی ضعیف تلقی می‌شد. در مقابل، شی، از طریق ترکیبی از فرصت‌های شغلی و سیاست‌ورزی هوشمندانه، با ۴ نفر از ۱۰ عضو کمیسیون مرکزی نظامی ارتباط برقرار کرد. این مزیت به او امکان داد تا پاکسازی گسترده‌ای از رقبا انجام دهد و ساختار افسران ارشد نظامی را بازسازی کند.

تهدید جانشینان توانمند و مسیر جنگ

یکی از چالش‌های اساسی جانشینی در نظام‌های سیاسی این است که جانشینان توانمند و شایسته ممکن است به تهدیدی برای خود رهبر تبدیل شوند. تاریخ نشان می‌دهد که رهبران قدرتمند چین پیش از انتخاب نهایی جانشین، چندین گزینه را بررسی کرده‌اند. مائو تسه‌تونگ ابتدا لیو شائوچی و لین بیائو را به عنوان جانشینان احتمالی برگزید، اما هر دو را کنار گذاشت. دنگ شیائوپینگ نیز دو دبیرکل حزب کمونیست چین، هو یائوبانگ و ژائو زیانگ، را برکنار کرد.

این الگو نشان می‌دهد که شی جین‌پینگ ممکن است در انتخاب جانشین خود با دشواری‌هایی مواجه شود. او باید اطمینان حاصل کند که جانشینش توانایی استفاده از اهرم‌های قدرت در حزب و ساختار نظامی را دارد، اما در عین حال از قدرت گرفتن زودهنگام جانشینش به عنوان یک بازیگر مستقل جلوگیری کند. اگر شی مانند مائو و دنگ در انتخاب جانشین مردد باشد و چندین نامزد را جابه‌جا کند، این امر می‌تواند با ایجاد شکاف در میان نخبگان حزب، جایگاه حزب کمونیست چین را در قدرت متزلزل کند.

کشمکش بر سر جانشینی در چین به احتمال زیاد فراتر از مرزهای این کشور گسترش خواهد یافت و بر سیاست خارجی و روابط چین با جهان اثر خواهد گذاشت. شی جین‌پینگ که به میراث خود اهمیت ویژه‌ای می‌دهد، ممکن است تحت تاثیر حس محدودیت زمانی قرار بگیرد و او را به پذیرش ریسک‌های بزرگ‌تر، به‌ویژه در مورد تایوان، ترغیب کند. او به ارتش آزادی‌بخش خلق دستور داده تا سال ۲۰۲۷ برای یک عملیات نظامی علیه این جزیره آماده باشد. اگر شی صدای تیک‌تاک ساعت جانشینی را بشنود، ممکن است تمایل بیشتری به مخاطره‌جویی در مسیر جنگ نشان دهد.

چالش‌های پیش‌روی رئیس‌جمهور آینده

شایعات مربوط به کنار رفتن شی، نشانه‌هایی از چالش‌های پیش‌رو هستند. شی ممکن است در اصلاح آسیب‌های تحلیلی در استفاده از گزارش‌های اطلاعاتی و پیش‌بینی‌های نظامی مهارت داشته باشد. چالش دریافت گزارش‌های صادقانه از دستگاه بروکراتیک برای چین تازگی ندارد. عدم تمایل شی به اصلاح سیاست‌های نامحبوب «کووید صفر» که به اعتراضات سال ۲۰۲۲ منجر شد، نشان می‌دهد که ممکن است اطلاعات کلیدی را دریافت نکند. جانشین او نیز احتمالا فاقد تجربه لازم در سیاست خارجی برای تشخیص منابع قابل اعتماد خواهد بود.

نگران‌کننده‌تر اینکه به دلیل نفوذ پنهان ارتش در سیاست چین، جنگ در دوره‌های انتقال قدرت گذشته به ابزاری سیاسی تبدیل شده است. حمله کوتاه‌مدت چین به ویتنام در فوریه ۱۹۷۹ - آخرین درگیری تمام‌عیار ارتش آزادی‌بخش خلق - نمونه‌ای هشداردهنده از تاثیر محاسبات اشتباه و دسیسه‌های جانشینی است که می‌تواند رهبران چین را به سوی اقدام نظامی سوق دهد. برنامه‌ریزی برای این جنگ با ترفند دنگ شیائوپینگ برای کنار زدن هوآ گوئوفنگ همزمان شد. این حمله برای دنگ فرصتی بود تا ریشه‌های عمیق نظامی خود را به نمایش بگذارد.

وارث نامرئی و بهترین سناریو

بازی جانشینی سیاسی در چین پشت دیوارهای سرخ و بلند ژونگ‌نان‌های، مقر مرکزی حزب کمونیست، جریان دارد و برای ناظران خارجی، رصد دقیق این فرآیند و پیش‌بینی نتایج آن دشوار است. فقدان اطلاعات عمومی درباره سیاست‌های داخلی حزب کمونیست چین سبب می‌شود که شی جین‌پینگ، در دوران رهبری‌اش، پیوسته با شایعاتی درباره مشکلات سیاسی مواجه شود. این شایعات، حتی اگر نادرست باشند، از وجود پویایی‌های پیچیده در سیستم حکومتی چین حکایت دارند که در آن، روند جانشینی رهبری نقشی روزافزون ایفا می‌کند.

تا زمانی که شی جین‌پینگ از سلامت کامل برخوردار باشد، احتمالا دست‌کم یک دوره دیگر، یعنی تا سال ۲۰۳۲ یا پس از آن، در قدرت باقی خواهد ماند و به احتمال زیاد خود او تعیین‌کننده جانشینش خواهد بود. بهترین سناریو برای شی شاید این باشد که جانشینی را انتخاب کند که در سال‌های پایانی رهبری‌اش فرصت داشته باشد به آرامی پایگاه قدرت خود را بنا کند. پس از سرکوب میدان تیان‌آن‌من در سال ۱۹۸۹، دنگ شیائوپینگ، سمت‌های رسمی ریاست حزب و ارتش را به جیانگ زمین واگذار کرد. دنگ از سال‌های پایانی عمرش برای هدایت جیانگ در سال‌های اولیه قدرت استفاده کرد، او را از رقبا جدا کرد و به سوی لیبرالیسم اقتصادی سوق داد.

برای پیروی از مدل دنگ، شی باید فردی نسبتا جوان را برگزیند که بتواند برنامه‌های او را برای سال‌ها پیش ببرد. او می‌تواند ابتدا جانشین خود را به عنوان رئیس دبیرخانه حزب منصوب کند، سمتی کلیدی که فرد را با سازوکارهای داخلی دفتر سیاسی آشنا می‌کند. در نهایت، شی ممکن است او را به عنوان معاون رئیس کمیسیون مرکزی نظامی منصوب کند تا تجربه‌ای در امور نظامی و اقتدار حکومتی به او بدهد. هدف احتمالا این است که جانشین در اواخر دهه ۵۰ یا اوایل دهه ۶۰ زندگی خود برای تصدی رهبری آماده باشد.

هیچ یک از اعضای کنونی کمیته دائمی ۷ نفره دفتر سیاسی با ویژگی‌های مورد انتظار برای جانشینی شی جین‌پینگ همخوانی ندارند. لی کیانگ در سال ۲۰۲۷ در اواخر دهه ۶۰ و در سال ۲۰۳۲ در دهه ۷۰ زندگی خود خواهد بود که به مراتب مسن‌تر از رهبران اخیر حزب کمونیست چین در زمان تصدی رهبری است. کای چی که سمت کلیدی ریاست دبیرخانه حزب را بر عهده دارد، تنها چند سال از شی جوان‌تر است. دینگ شوئه‌شیانگ در سال ۲۰۲۷، ۶۵ ساله خواهد بود که او را به گزینه‌ای محتمل‌تر تبدیل می‌کند، اما فقدان تجربه او در اداره یک استان یا شهرداری نقطه ضعفی جدی محسوب می‌شود. سه عضو دیگر، لی شی، وانگ هونینگ و ژائو لجی نیز به دلیل سن بالا برای رقابت احتمالی مناسب نیستند.

به احتمال زیاد، جهان در کنگره بعدی حزب در سال ۲۰۲۷ که معمولا زمان اعلام تغییرات در کمیته دائمی دفتر سیاسی است، از نامزدهای بالقوه جانشینی آگاه خواهد شد. اگر شی بخواهد انتقال قدرت را در سال ۲۰۳۲ انجام دهد، باید یا جانشینی مسن‌تر از حد معمول انتخاب کند یا سراغ گزینه‌ای غیرمنتظره برود که فاقد پیشینه متداول برای رهبری است. انتخاب یک جانشین مسن‌تر به این معناست که فرد مورد نظر شی نمی‌تواند برنامه‌های او را برای مدت طولانی پیش ببرد که می‌تواند به بی‌ثباتی در کشور منجر شود. شی جین‌پینگ بارها از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سخن گفته و مصمم است از تکرار سرنوشتی مشابه برای چین جلوگیری کند.

پیامدهای یک انتخاب و نقش آمریکا

هر سال که شی نتواند جانشینی را شناسایی و آماده کند، احتمال مسیرهای آشفته‌تر برای حزب و چین، مانند ارتقای یک جانشین ضعیف که قربانی جنگ قدرت می‌شود، افزایش می‌یابد. در این میان سیاستگذاران آمریکایی باید خطرات ذاتی چالش قریب‌الوقوع جانشینی در چین را درک کنند، اما در عین حال از وسوسه بهره‌برداری ژئوپلیتیکی از آن پرهیز کنند. مداخله در فرآیند جانشینی، نقض اصول حاکمیت ملی است و می‌تواند تنش‌های سیاسی داخلی چین را به شیوه‌های غیرقابل‌پیش‌بینی تشدید کند.

ایالات متحده به جای مداخله، باید اجازه دهد این فرآیند به‌طور کامل طی شود، اما آن را از نزدیک رصد کند. اگرچه ارزیابی‌های ژئوپلیتیکی و باورهای ایدئولوژیک حزب کمونیست چین فراتر از شی جین‌پینگ است، انتظار ظهور رهبری میانه‌روتر و معتدل‌تر در سال‌های پس از شی غیرمنطقی نیست؛ رهبری که ملی‌گرایی افراطی را کنار بگذارد و دیوارهای برافراشته شده توسط رهبری کنونی را فرو ریزد. در گذشته، حزب کمونیست چین از طریق فرآیند جانشینی توانسته مسیر خود را اصلاح کند. گذار از سوسیالیسم رادیکال مائو به سیاست‌های عمل‌گرایانه اصلاحات و گشایش دنگ، درس امیدوارکننده‌ای برای آینده ارائه می‌دهد.