واکنش پزشکیان به تملق‌گویی و ریشه‌های آفت چاپلوسی در نظام سیاسی ایران

در جریان سفر اخیر رئیس‌جمهور به زنجان، اتفاقی رخ داد که بازتاب گسترده‌ای در شبکه‌های اجتماعی داشت و بار دیگر بحث «تملق‌گویی» در نظام سیاسی ایران را به صدر اخبار آورد. هنگامی که محمدجعفر قائم‌پناه، معاون اجرایی رئیس‌جمهور، در حضور پزشکیان بر صداقت او تأکید می‌کرد تا اعتماد به وعده‌هایش را جلب کند، رئیس‌جمهور سخنان او را قطع کرد و گفت: «جعفر! ول کن، حرفت را بزن...» این واکنش، هرچند ساده و شاید با چاشنی مزاح، اما نشانه‌ای از یک آفت دیرینه و ریشه‌دار در ساختار سیاسی کشور است که هم فسادزا بوده و هم مقابله با آن به دلایل مختلف سیاسی و فرهنگی، دشوار به نظر می‌رسد.

پیامدهای تملق در ساختار حکومتی

تملق‌گویی دولتمردان، چه در قالب القاب اغراق‌آمیز، چه در تعریف‌های غیرمستند از عملکرد مسئولان، یا حتی در تحریف واقعیات به نفع مقامات بالادستی، نه تنها فضایی ناسالم در نظام تصمیم‌گیری ایجاد می‌کند، بلکه اعتماد عمومی به گفتار و رفتار سیاسی را نیز به چالش می‌کشد. این رویه، پیامدهای جدی و مخربی دارد:

• به حاشیه راندن متخصصان: افراد دلسوز و متخصص که تمایلی به تملق‌گویی ندارند، در هرم نظام اداری و سیاسی رشد نمی‌کنند و جای آن‌ها را کسانی می‌گیرند که با واژگان شیرین، اما کارنامه‌های کم‌محتوا، در مسیر ارتقا پیش می‌روند.
• تصمیم‌گیری بر اساس اطلاعات نادرست: اطلاعاتی که به مقامات ارشد می‌رسد، اغلب پالایش‌شده و مثبت‌نمایی شده است. این امر باعث می‌شود تصمیم‌گیری‌ها بر مبنای اطلاعات نادرست انجام گیرد.
• زمینه‌سازی برای فساد: کسانی که در تملق‌گویی ماهرترند، راحت‌تر به منابع و امتیازات دست پیدا می‌کنند و این امر زمینه را برای فساد فراهم می‌کند.
• بدبینی عمومی: مردم با دیدن تعریف‌های اغراق‌آمیز از عملکردی که در زندگی روزمره اثری از آن نمی‌بینند، نسبت به مسئولان، رسانه‌ها و کلیت نظام حکمرانی دچار بدبینی می‌شوند.

واکنش جامعه به تملق‌گویی مسئولان

مردم ایران در سال‌های اخیر به‌شدت نسبت به تملق‌های آشکار در فضای رسمی حساس شده‌اند. فضای مجازی به ابزار قدرتمندی برای افشای این رفتارها تبدیل شده و کاربران با هشتگ‌ها و واکنش‌های انتقادی یا طنز، به مقابله با این پدیده برخاسته‌اند. از هشتگ‌هایی چون «تملق نکن» گرفته تا انتشار کلیپ‌های تمجید اغراق‌آمیز مسئولان توسط مجریان رسانه‌ها، واکنش‌های تند مردمی نشان می‌دهد که جامعه ایران امروز، دیگر پذیرای چنین سبک مدیریتی نیست و خواستار شفافیت و صداقت است.

نمونه‌های تاریخی تملق‌گویی

پدیده تملق‌گویی در تاریخ سیاسی ایران سابقه طولانی دارد. یکی از نمونه‌های بارز آن، مربوط به دوران ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد است. محمدرضا رحیمی، رئیس وقت دیوان محاسبات، در ۱۷ خرداد ۱۳۸۵ در حضور احمدی‌نژاد، دیوان محاسبات را «پاره‌ای از دولت» توصیف کرد و حتی پا را فراتر گذاشت و گفت: «در سوریه یک مسلمان گفت اگر بنا بود بعد از پیامبر اسلام پیامبر دگری بیاید می‌گفتم آن پیامبر احمدی‌نژاد است.» این اظهارات، در حالی که دیوان محاسبات نقش نظارتی بر دولت دارد، نشان‌دهنده عمق نفوذ تملق در ساختارها بود. رحیمی بعدها به معاونت حقوقی رئیس‌جمهور منصوب شد و اقدامات بحث‌برانگیزی از جمله پرداخت کمک به مساجد به برخی نمایندگان مجلس را در کارنامه خود ثبت کرد.

نمونه دیگر، کتاب «احمدی‌نژاد، معجزه هزاره سوم» بود که توسط همسر غلامحسین الهام، از نزدیکان احمدی‌نژاد، در مدح او نوشته شد. این عنوان بعدها به کنایه‌ای در ادبیات سیاسی تبدیل شد و حتی نویسنده آن، فاطمه رجبی، در سال ۱۳۹۰ از تأثیر این عنوان بر «متوهم نمودن احمدی‌نژاد» ابراز پشیمانی کرد.

رویه تملق از رؤسای جمهور البته محدود به دولت احمدی‌نژاد نبود. زمانی که روزنامه کیهان، رئیس دولت سیزدهم را «ذوالقرنین» یا «کوروش» خواند، انتقاد بسیاری از اصولگرایان را برانگیخت. این رویه ادامه‌دار، در دولت فعلی به واکنش «جعفر ول کن» از سوی رئیس‌جمهور ختم شد.

نیاز امروز جامعه به حقیقت‌گویی

جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به حقیقت‌گویی، شفافیت و صداقت در گفتار و رفتار مسئولان نیاز دارد. ارزیابی مدیران باید بر اساس عملکرد واقعی و نظرسنجی‌های مستقل صورت گیرد، نه صرفاً رضایت مقامات بالادستی. رسانه‌ها نیز وظیفه دارند تحلیل‌گر باشند و چهره واقعی عملکردها را به مردم نشان دهند. از لحاظ فرهنگی و اجتماعی نیز باید صداقت و شجاعت در بیان حقیقت را به عنوان یک فضیلت در جامعه تقویت کرد و تملق را تقبیح نمود.

زمانی که تملق جایگزین انتقاد سازنده می‌شود، مدیران بر اساس واقعیت‌ها انتخاب نمی‌شوند و افراد بی‌لیاقت و ناکارآمد به جایگاه‌های مهم منصوب می‌شوند. تملق‌گویی اعتماد عمومی را تضعیف می‌کند و فساد را در جامعه رشد می‌دهد. مدیرانی که به تملق‌گویی عادت می‌کنند، هرگز نمی‌توانند واقعیت‌ها را بپذیرند و به همین دلیل تصمیمات اشتباهی می‌گیرند.

راهکارهای مقابله با تملق

مقابله با تملق یک پروژه فرهنگی و ساختاری است. برای مهار یا از بین بردن این پدیده، دو راهکار اساسی پیشنهاد می‌شود:

1. ایجاد نظام ارزیابی مبتنی بر شاخص‌های واقعی: این امر می‌تواند مسیر تملق را از پیشرفت جدا کند و شایسته‌سالاری را تقویت نماید.
2. مسئولیت‌پذیری مدیران در برابر مردم: هر مدیر و مسئول باید خودش را در برابر مردم مسئول بداند و از پذیرش تملق، حتی ظاهری، پرهیز کند.

تملق، شاید در کوتاه‌مدت رضایت برخی مقامات را جلب کند، اما در بلندمدت نه تنها بنیان شایسته‌سالاری را متزلزل می‌کند، بلکه اعتماد عمومی به نظام سیاسی را نیز فرسوده می‌سازد. در شرایط حساس امروز، جامعه بیش از هر زمان نیازمند حقیقت‌گویی، شفافیت و صداقت در گفتار و رفتار مسئولان است.