«کریدور ترامپ» در زنگزور: تحولی ژئوپلیتیکی با پیامدهای منطقه‌ای و بین‌المللی

در رویدادی مهم در کاخ سفید، توافق‌نامه‌ای میان جمهوری آذربایجان و جمهوری ارمنستان با میانجی‌گری دولت ترامپ به امضا رسید. یکی از مفاد کلیدی این توافق، ایجاد «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» (TRIPP) در کریدور زنگزور است. این مسیر، ارتباط زمینی مستقیم بین آذربایجان و منطقه نخجوان را از طریق ارمنستان فراهم می‌آورد و آمریکا حقوق توسعه انحصاری آن را برای ۹۹ سال به دست آورده است. این پروژه شامل راه‌آهن، خطوط نفت و گاز، فیبر نوری و احتمالاً برق خواهد بود که توسط یک کنسرسیوم خصوصی اجرا می‌شود.

این کریدور نه تنها به عنوان یک مسیر لجستیکی استراتژیک میان اروپا، آسیای مرکزی و چین عمل می‌کند که می‌تواند حجم تجارت را افزایش داده و زمان و هزینه ترانزیت را کاهش دهد، بلکه ترکیه و آذربایجان را به هاب‌های ترانزیتی و انرژی منطقه تبدیل خواهد کرد. این پروژه همچنین به طور بالقوه جایگاه روسیه و ایران را تضعیف و نفوذ آمریکا را در منطقه تقویت می‌کند.

مخالفت‌های منطقه‌ای با «منطق کریدوری»

جمهوری اسلامی ایران و ارمنستان از جمله مخالفان جدی ایجاد کریدور زنگزور هستند. ایران سال‌هاست که مخالفت خود را در بالاترین سطوح دیپلماتیک اعلام کرده است. ارمنستان نیز به شدت با توجیه «منطق کریدوری» مخالفت می‌کند و کنترل کامل بر مسیر را شرط پذیرش آن می‌داند.

«منطق کریدوری» که توسط آذربایجان و ترکیه مطرح شده، به معنای عبور و مرور بدون دخالت و کنترل کامل کشور میزبان است. ارمنستان به دلایل زیر با این دیدگاه مخالف است:

• از دست دادن کنترل: پذیرش این منطق می‌تواند به معنای از دست دادن کنترل بخشی از مرزها و قلمرو ملی باشد.
• تجربه قره‌باغ: تجربه جنگ‌های قره‌باغ و حساسیت به تمامیت ارضی، هرگونه مسیر ویژه‌ای که کنترل امنیتی و گمرکی ارمنستان را محدود کند، تهدید تلقی می‌شود.
• تکرار دالان لاچین: ارمنستان این وضعیت را شبیه «دالان لاچین» در خاک آذربایجان می‌بیند که امنیت آن توسط روس‌ها تضمین شد و نمی‌خواهد چنین الگویی در خاک خودش تکرار شود.

نقش آمریکا و مدل کنسرسیوم بین‌المللی

با ورود آمریکا به عنوان میانجی و شریک توسعه و ایجاد «کریدور ترامپ»، عملاً تعهد داده شده که مسیر تحت یک مدل کنسرسیوم بین‌المللی اداره شود. این امر پیامدهای مهمی دارد:

• خنثی شدن کنترل مستقیم: کنترل مستقیم آذربایجان یا ترکیه بر مسیر، به سبک «منطق کریدوری»، عملاً منتفی می‌شود، زیرا ارمنستان حاضر نیست حاکمیت بخشی از خاکش را به صورت مطلق به این کشورها واگذار کند.
• افزایش اطمینان ارمنستان: نقش آمریکا باعث می‌شود ارمنستان اطمینان بیشتری داشته باشد که مسیر تحت نظارت یک طرف ثالث غربی است، نه صرفاً تحت فشار باکو یا آنکارا.
• تضعیف کنترل کامل ارمنستان: با این حال، کنترل کامل ارمنستان نیز تضعیف می‌شود، زیرا مدیریت پروژه، امنیت و حتی بخشی از مقررات عبور، در چارچوب توافق و کنسرسیوم تعیین می‌گردد، نه صرفاً در چارچوب قانون داخلی ارمنستان.

حضور آمریکا «منطق کریدوری» آذربایجان و ترکیه را خنثی می‌کند؛ اما آن را با یک «مدل چندجانبه با محوریت غرب» جایگزین می‌کند که همچنان محدودیت‌هایی برای حاکمیت کامل ارمنستان ایجاد می‌کند.

کریدور زنگزور و سیاست‌های پنتاگرافیک سازمان کشورهای ترک‌زبان

ترکیه و آذربایجان، کریدور زنگزور را نه تنها به عنوان یک مسیر ترانزیتی، بلکه به عنوان ابزاری برای اتصال سیاسی، اقتصادی و فرهنگی کشورهای ترک‌زبان معرفی کرده‌اند. اردوغان این کریدور را «اتصال به جهان ترک‌زبان» خوانده است. پروژه کریدور زنگزور باید در بستر سیاست‌های پنتاگرافیک سازمان کشورهای ترک‌زبان (OTS) تحلیل شود.

سیاست‌های پنتاگرافیک، یک استراتژی پنج‌بخشی منسجم است که کشورهای ترک‌زبان (ترکیه، آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان) برای تقویت همکاری‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و امنیتی طراحی کرده‌اند. این سیاست‌ها با ایجاد اتحاد منطقه‌ای، افزایش نفوذ و حضور کشورهای عضو این سازمان در منطقه اوراسیا را دنبال می‌کنند.

یکی از مهم‌ترین رویدادهای مرتبط با این سیاست‌ها، اعلامیه شوشا است که در ۲۱ ژوئن ۲۰۲۱ (سوم تیرماه ۱۴۰۰) در شهر شوشا توسط رهبران ترکیه و آذربایجان امضا شد. این اعلامیه نمادی از اتحاد استراتژیک و تقویت همکاری نظامی، سیاسی و اقتصادی میان دو کشور است و بر گسترش روابط همه‌جانبه، مقابله با تهدیدات مشترک و حمایت از همبستگی کشورهای ترک‌زبان تأکید دارد. این اعلامیه در واقع پایه‌ای برای همکاری‌های گسترده‌تر در قالب سازمان کشورهای ترک‌زبان شد.

اتصال مستقیم ترکیه و آذربایجان با آسیای مرکزی فرصتی عظیم برای توسعه تجارت، انرژی و سرمایه‌گذاری فراهم می‌آورد. زیرساخت‌های ترانزیتی جدید که احتمالاً توسط ایالات متحده آمریکا توسعه پیدا خواهد کرد، علاوه بر کاهش اهمیت مسیرهای موجود، نقش منطقه‌ای و ژئواکونومیک سازمان کشورهای ترک‌زبان را تقویت خواهد کرد.

آینده «کریدور ترامپ» و چالش‌های پیش‌رو

قفقاز جنوبی با «کریدور ترامپ» وارد مرحله‌ای تازه از بازتعریف موازنه قدرت می‌شود. این کریدور، اگرچه با شعار صلح و شکوفایی معرفی شده، اما در عمل ابزار مهندسی ژئوپلیتیکی واشنگتن برای تغییر مسیرهای ترانزیتی، محدودسازی رقبا و افزایش نفوذ نرم در قالب توسعه زیرساخت خواهد بود. حضور ایالات متحده در قلب قفقاز، نه تنها معادلات سنتی روسیه و ایران را بر هم می‌زند، بلکه به سازمان کشورهای ترک‌زبان عمق راهبردی تازه‌ای می‌بخشد.

آینده این پروژه به چند متغیر کلیدی وابسته است:

• میزان همراهی یا مقاومت ارمنستان
• واکنش ایران و روسیه
• ثبات سیاسی در باکو و آنکارا
• اراده آمریکا برای سرمایه‌گذاری بلندمدت در منطقه‌ای پرریسک

اگر این مسیر در چارچوب توافق فعلی به بهره‌برداری برسد، می‌تواند ساختار ترانزیت و انرژی اوراسیا را بازنویسی کند و «محور ترکیک» را به یک بلوک اثرگذار ژئواکونومیک تبدیل نماید. اما اگر مخالفت‌های بازیگران منطقه‌ای شدت بگیرد یا بی‌ثباتی امنیتی به منطقه بازگردد، «کریدور ترامپ» ممکن است به سرنوشت سایر پروژه‌های ناتمام قفقاز دچار شود. تجربیاتی مانند خط لوله نفت باکو–تفلیس–جیهان (BTC) یا راه‌آهن باکو–تفلیس–قارص (BTK) و حتی کریدور گاز جنوبی (SGC) نشان می‌دهد که حتی پروژه‌های با حمایت قدرت‌های بزرگ نیز در قفقاز مصون از فرسایش سیاسی و امنیتی نیستند.

راهبرد ایران در پازل ژئوپلیتیک اوراسیا

توافق باکو-ایروان با محوریت واشنگتن را باید بخشی از پازل بزرگ‌تر رقابت قدرت‌های بزرگ در اوراسیا دانست که می‌تواند نقشه ژئوپلیتیک منطقه را برای دهه‌های آینده تغییر دهد. در چنین شرایطی، ایران برای حفظ منافع ملی و جلوگیری از حاشیه‌نشینی ژئوپلیتیک، ناگزیر است با تدوین یک راهبرد فعال اوراسیایی، نقش‌آفرینی مستقیم و اثرگذار خود را تثبیت کند. این راهبرد شامل:

• توسعه مسیرهای ترانزیتی جایگزین
• تعمیق همکاری با اتحادیه اقتصادی اوراسیا
• سرمایه‌گذاری در دیپلماسی اقتصادی و امنیتی چندجانبه

غیبت یا واکنش منفعلانه می‌تواند موازنه قدرت منطقه‌ای را به زیان تهران تغییر دهد.