تحلیل سناریوهای اقتصادی ایران در سایه عدم قطعیت و جنگ

جنگ: جرقه‌ای بر آتش زیر خاکستر

فرزین فردیس، کارشناس و فعال اقتصادی، با اشاره به وضعیت کنونی منطقه، تأکید کرد که جنگ تنها آغاز ماجرا بوده و «آتش زیر خاکستر» همچنان پابرجاست. وی هشدار داد که نادیده گرفتن این واقعیت می‌تواند برنامه‌ریزی‌های اقتصادی را با چالش‌های جدی مواجه کند. این دیدگاه بر اساس مطالعات دقیق اتاق‌های فکری است که همزمان با آغاز درگیری‌ها تشکیل شده‌اند.

اتاق‌های فکر، با همکاری کارشناسان اجتماعی و اقتصادی، سه سناریوی کلان برای آینده ترسیم کرده‌اند:

• سناریوی اول: توافق و صلح
  • توافق محدود: صرفاً به موضوع هسته‌ای محدود می‌شود.
  • توافق جامع: شامل تمامی موضوعات مورد مناقشه، حتی با وجود اختلافات شدید.
• سناریوی دوم: بازگشت به عرصه جنگ یا توقف آتش‌بس
  • شدت پایین: مشابه درگیری‌های ۱۲ روزه گذشته، با تمرکز بر اهداف غیرنظامی.
  • شدت بالا: در صورت هدف قرار گرفتن اهداف اقتصادی مانند نیروگاه‌ها و پالایشگاه‌ها، تأثیرات گسترده‌تر و سریع‌تر خواهد بود.
• سناریوی سوم: نه جنگ، نه صلح
  • کم‌تنش: وضعیت کنونی با تمدید اسنپ‌بک.
  • پرتنش: فعال شدن مکانیزم ماشه.

پیامدهای «عدم قطعیت» بر اقتصاد و جامعه

فردیس، مهمترین مولفه مشترک این سناریوها را «عدم قطعیت» دانست. این عدم قطعیت نه تنها سرمایه‌گذاری‌ها را متوقف می‌کند، بلکه اعتماد عمومی را نیز کاهش می‌دهد و پرسش‌هایی اساسی درباره آینده مالی و شغلی افراد ایجاد می‌کند. وی اشاره کرد که اگرچه عدم قطعیت در سطح جهانی وجود دارد، اما در ایران شدت بیشتری یافته است.

وی همچنین به تأثیر این عدم قطعیت بر اقشار مختلف جامعه پرداخت:

• پس‌اندازداران: برای افرادی که سرپناه دائمی دارند، شاید کمتر آزاردهنده باشد.
• مستأجران: برای کسانی که در خانه اجاره‌ای زندگی می‌کنند، بسیار آزاردهنده‌تر است.
• کارآفرینان: برنامه‌های بلندپروازانه و توسعه کسب‌وکار را با مشکل مواجه می‌کند.
• کارکنان لایه‌های پایین بنگاه‌ها: بیشترین آسیب را متحمل می‌شوند.

فردیس تأکید کرد که بنگاه‌های بزرگ به دلیل داشتن پس‌انداز و بنیه اقتصادی قوی‌تر، کمتر از بنگاه‌های کوچک آسیب می‌بینند.

آسیب‌پذیری بنگاه‌های کوچک و تأثیر بر اشتغال

بنگاه‌های کوچک، به دلیل عدم پس‌انداز کافی و دانش مدیریتی تجمیع‌نشده، در مواجهه با بحران‌ها آسیب‌پذیرترند. این بنگاه‌ها معمولاً نمی‌توانند از سازوکارهای تأمین مالی استفاده کنند و با نخستین مشکل، نقدینگی آن‌ها با بحران مواجه می‌شود که منجر به عدم پرداخت حقوق و تعدیل نیرو می‌گردد.

فردیس هشدار داد که این وضعیت به شدت بر اشتغال خُرد در جامعه تأثیر می‌گذارد. وی افزود: «پیش‌بینی‌هایی که من شنیده‌ام، متأسفانه نشان می‌دهد که باید انتظار تعدیل نیرویی حدود ۲۰ درصد در کشور را داشته باشیم.»

وی همچنین به کاهش توان جامعه در دفع ضربه‌های اقتصادی اشاره کرد و گفت: «جامعه دیگر به نوعی لاغر شده و نمی‌تواند این ضربه‌ها را دفع کند.»

لزوم حمایت از نیروی کار و پرهیز از خوش‌بینی کاذب

فردیس بر ضرورت حمایت از نیروی کار آسیب‌پذیر تأکید کرد و دیدگاه خوشبینانه برخی مبنی بر جبران کمبود نیرو توسط مهاجران را رد کرد. وی توضیح داد که حتی اگر نیمی از ۱۰ درصد اشتغال کشور که عمدتاً شامل افراد مهاجر است، از کشور خارج شوند، این نمی‌تواند کمبود را به طور کامل جبران کند.

تصمیم‌های برگشت‌ناپذیر و اهمیت اقتصاد دیجیتال

در شرایط عدم قطعیت، افراد کلیدی ممکن است تصمیم‌هایی بگیرند که به راحتی قابل برگشت نیستند، مانند تعطیلی یک بنگاه یا مهاجرت. این پویایی مخرب، تولید ناخالص داخلی را کاهش داده و جبران آن زمان‌بر خواهد بود.

فردیس در مقایسه اقتصاد سنتی و دیجیتال گفت: «اقتصاد متداول ما، که به نوعی سنتی است، به یادگیری حرکت در شرایط چراغ خاموش وابسته است؛ در حالی که نسل‌های جدید به‌ویژه جوان‌ترها تمایل دارند در عرصه‌های اقتصادی به‌طور پرهیاهو و پرسر و صدا عمل کنند.»

بهترین تصمیم در شرایط کنونی اقتصاد ایران چیست؟

کیوان محیط‌مافی، دیگر کارشناس اقتصادی حاضر در نشست، با تأکید بر اهمیت پرهیز از تصمیم‌های شتاب‌زده، بهترین راهبرد در شرایط عدم قطعیت شدید اقتصادی و سیاسی را «فعلاً تصمیم نگرفتن» دانست. وی این رویکرد را به معنای انفعال ندانست، بلکه آن را هوشمندی در مدیریت منابع و انرژی برای حفظ پایداری نسبی تا زمان شفاف شدن وضعیت توصیف کرد.

محیط‌مافی نیز به پیامدهای منفی عدم قطعیت بر سرمایه‌گذاری و اشتغال اشاره کرد و بر ضرورت حمایت هدفمند دولت و سیاست‌گذاران از بنگاه‌های کوچک و متوسط تأکید کرد. وی راهکارهایی چون تسهیل دسترسی به منابع مالی، کاهش بوروکراسی و ایجاد امنیت حقوقی را برای شفاف‌تر و قابل پیش‌بینی‌تر ساختن فضای کسب‌وکار پیشنهاد داد.